روز یکشنبه ۳۱ تیر ۱۴۰۳، رییس حفاظت محیط زیست دشت آزادگان از تلف شدن هزاران بچه ماهی بومی در تالاب «هورالعظیم» طی روزهای گذشته خبر داد؛ روزهایی که کمآبی و آتشگرفتن بخشی از هورالعظیم تاب و توان از همه ساکنان منطقه گرفتهاند.
«هادی جلالی» در گفتوگویی با خبرگزاری «مانا»، علت مرگ بچهماهیها را کاهش اکسیژن ناشی از آلودگی، افزایش شوری آب و کاهش عمق تالاب در نواحی ساحلی عنوان کرد و گفت: «در روزهای اخیر حقآبه تالاب هورالعظیم روندی کاهشی داشته است که امیدواریم با رایزنیهای صورت گرفته با سازمان آب و برق خوزستان، حقآبه این تالاب در تابستان به طور کامل تامین شود.»
میزان حقآبه تالاب بینالمللی هورالعظیم سالانه ۳۰۰ میلیون مترمکعب است اما در سالهای اخیر به علت خشکسالی و کاهش دبی رودخانه «کرخه» که منبع اصلی تامین حقآبه این تالاب به شمار میرود، تامین کامل آن با محدودیتهایی روبهرو بوده که حیاتوش و زندگی ساکنان منطقه را به مخاطره انداخته است.
***
دیدن ویدیوها و عکسهای منتشر شده از انبوه ماهیها و بچهماهیهای بومی مرده در «هورالعظیم» نفس آدمی را بند میآورند. این ماهیها در فصل صید روزیِ صدها خانواده را تامین میکردند اما حالا در جهنم سوزان تابستان که آب را از یک سو تحلیل برده و آتش را از سوی دیگر افروخته است، تصویری هولناک ساختهاند.
سه سال پیش، در مرداد ۱۴۰۰، بزرگترین اعتراضات آبی در خوزستان به وقوع پیوست. تصاویر آخرالزمانی از مرگ گاومیشهای سوخته در آتش و گیر کرده در لجن به جا مانده از تالاب را هنوز همه به خاطر داریم. همان روزها بود که هورالعظیم زیبا که نگین سبز جنوب غرب خوزستان بود، در رسانههای داخلی «گورالعظیم» نامیده شد.
به ما آب برسانید
رییس حفاظت محیط زیست دشت آزادگان گفته است: «در صورت عدم بهبود شرایط زیست محیطی و تامین نشدن حقآبه تالاب، احتمال تلف شدن بچه ماهیان در عمق تالاب وجود دارد.»
زن جوانی که سالها است در سوسنگرد، دشتآزادگان و محلههای حاشیهنشین اهواز به دنبال نشر آگاهی است، در پاسخ به سوالی از وضعیت آتشسوزی امسال هورالعظیم و حال و هوای منطقه آه بلندی میکشد و میگوید: «صید و صیادی نقش مهمی در تامین معیشت مردم منطقه دارد. تلف شدن بچه ماهیها قبلا هم رخ داده اما امسال وحشتناک است. وضعیت نامساعد اکولوژیکی و استفاده غیرقانونی و مخرب از شوکرهای الکترونیکی، نگرانیهایی برای صیادان بومی منطقه به وجود آوردهاند.» هورالعظیم پهنه آبی بزرگی است به مساحت ۴۵۰ هزار هکتار که تنها ۱۵۰ هزار هکتار آن در ایران قرار دارد و ۳۰۰ هزار هکتار آن در عراق واقع شده است. منبع اصلی تامین حقآبه بخش عراقی تالاب هورالعظیم، رودخانه «دجله» است و منبع اصلی تامین حقآبه در بخش ایران، رودخانه «دز»؛ هر دو گرفتار سدهای بسیار و خشکسالی و تغییرات اقلیمی.
در بخش ایران، سیاستهای آبی نادرست جمهوری اسلامی مزید بر علت شدهاند تا هر سال چالشهای زیست محیطی در منطقه جدیتر از سال قبل شود.
دیگر شبیه تالاب نیست، لجنزار است
یک فعال محیطزیست شناخته شده در خوزستان که به دلایل امنیتی نمیخواهد نامش فاش شود، چند عکس از وضعیت اکنون تالاب ارسال کرده است و میگوید: «تصاویر، تکراری اما غمانگیزند؛ تعداد زیادی ماهی در بستر هورالعظیم تلف شدهاند. این تالاب سالها است با مشکل تامین حقآبه مواجه است. نه تنها مساله حقآبه مرتفع نشده که محلی شده است برای تخلیه پسماندهای صنعتی و کشاورزی. در فصل گرم هر سال هم که باید منتظر آتشسوزی باشیم.»
به گفته این فعال محیطزیست، علت اصلی مرگ ماهیها در بستر تالاب، افزایش دما، تبخیر زیاد و کاهش عمق آب و در نتیجه کم شدن اکسیژن بوده که منجر به مرگ صدها هزار قطعه ماهی شده است.
این کارشناس محیطزیست بر این باور است که با وجود بهبود وضعیت ذخایر آبی در دو سال گذشته، مقامات محیطزیست در خوزستان برای تامین حقآبه این تالاب «کاهلی» میکنند و این ناکارآمدی و حتی به باور ساکنان منطقه، سیاست «عامدانه» موجب شده است که نخلستانهای پایین دست خوزستان خشک و کشاورزی در این منطقه راکد شود: «هدایت پسماندها و فاضلابهای صنعتی و ذهابهای کشاورزی هم به تالاب، وضعیت آلودگی آب را به شکلی غیرقابل کنترل درآورده است.»
آتش به جان هورالعظیم
پیش از این که خبرها و تصاویر مرتبط با مرگ ماهیها در رسانهها منتشر شوند، گزارشی از آتشسوزی بخشی از پوشش گیاهی تالاب هورالعظیم نیز منتشر شده بود. از روز پنجشنبه ۲۵ تیر ۱۴۰۳ نزدیک به ۵۰۰ هکتار از پوشش گیاهی این پهنه عظیم دچار حریق شد که به گفته مسوولان سازمان حفاظت از محیطزیست، از بخش عراقی تالاب به بخش ایران سرایت کرده بود.
این اتفاق تقریبا هر سال تکرار میشود و موضوع غافلگیرکنندهای برای مقامات محیط زیست خوزستان نیست. آنها اواسط خردادماه سال جاری نیز هشدار داده بودند که با آغاز فصل گرما، احتمال وقوع آتشسوزی در بخش عراقی تالاب هورالعظیم وجود دارد با این امید که در مدت زمان باقیمانده، وزارت امور خارجه هماهنگیهای لازم را برای کاهش تبعات این موضوع و همکاری در اطفای حریق با طرف خارجی انجام دهد.
دو هفته از آغاز حریق در بخش عراقی تالاب میگذشت و ایران درگیر انتخاباتی غیرمنتظره بود. وزارت امور خارجه و دولت با سرپرست اداره میشد و به نظر نمیآمد محیطززیست و مشکلاتش هم جایی در میان برنامهها و وعدههای انتخاباتی داشته باشند.
«محمد درویش»، کارشناس و فعال محیط زیست یکی از کنشگرانی است که علاوه بر گرما ، اقدامات عمدی و اهمالکاریها را نیز از جمله دلایل آتشسوزیهای هر ساله در هورالعظیم میداند.
او با اشاره استخراج نفت در بستر هورالعظیم مینویسد: «در اصل هر چهقدر تالاب هورالعظیم زودتر خشک شود، فرایند استخراج نفت از آن برای دولت عراق راحتتر میشود. همچنین یکی دیگر از این دلایل، اهمالکاری مسایل امنیتی و مرزی دو کشور است. زیرا با آتشسوزی و نابودی کامل نیزارها، نگرانی نیروهای امنیتی هر دو مرز کمتر میشود. در نتیجه یک توافق نانوشتهای در خصوص مهار نکردن آتشسوزی در تالاب هورالعظیم وجود دارد، چرا که آنها بدشان نمیآید از دست نیزارهای انبوه و منطقه خیس هورالعظیم خلاص شوند. به همین دلیل هیچگاه تالاب هورالعظیم به عنوان تالاب بینالمللی در کنوانسیون رامسر ثبت نشد.»
راه حل چیست؟ استمرار حقآبه هورالعظیم
فعال محیطزیستی که با «ایرانوایر» گفتوگو کرده است، درباره راهحل کاهش تنشهای آبی در منطقه جنوب غرب خوزستان به رهاسازی آب و پرداخت حقآبه هورالعظیم برای نجات این تالاب تاکید میکند و میگوید: «خود مقامات محیطزیست خوزستان هم به خوبی میدانند تنها راه کاهش اثرات ناشی از تبخیر شدید آب در منطقه، رهاسازی آب به تالاب به صورت مستمر است اما به دلایل مختلف این اقدام انجام نمیشود.»
«داوود میرشکار»، مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان بعد از انتشار اخبار مرتبط با مرگ بچهماهیها بر اثر عدم تامین حقآبه تالاب هورالعظیم گفته است: «پیگیریها برای تامین حقآبه هورالعظیم از سازمان آب و برق استان انجام شده است اما قوانین مدیریت منابع آب استان اجازه رهاسازی آب در برکههای اطراف تالاب را نمیدهند.»
برکهها و حوضچههای اطراف تالاب هورالعظیم زیستگاه بخش قابل توجهی از بچهماهیهای بومی این تالاب هستند. آب این حوضچهها در تابستان به دلیل گرمای شدید تبخیر میشود و حالا این اتفاق منجر به فاجعه مرگ ماهیها در ورودی تالاب هورالعظیم و خارج از مخزن شماره یک شده است.
ماهیهای بومی هورالعظیم
«ظهرهای جمعه خوزستان در زمستان و تابستان بوی ماهی از خانهها بلند است.» این را مریم میگوید که کودکی و نوجوانی خود را در یکی از شهرهای خوزستان گذرانده است. او میگوید: «اغلب ساکنان خوزستان از ماهیهای بومی منطقه استفاده میکنند که تازهتر و البته ارزانتر امکان تهیهاش را دارند. ماهیهای بیاح، باریک و کوچک و قلمی هستند و در تعداد زیاد در روغن برشته میشوند. گربهماهیها را بعضیها دوست ندارند. هزاران بار در بازار ماهی میشنیدم که برای توصیفش میگفتند طعم گِل میدهد.»
حالا تماشای تصاویر هورالعظیم حال او را هم خراب کرده است: «عکسها نشان میدهند هزاران قطعه از گربهماهیها و بیاحهای هوالعظیم جان دادهاند.»
ماده سه «آییننامه نحوه حفاظت، احیا و مدیریت تالابها» درباره نحوه تخصیص حقآبه محیط زیستی تالابها میگوید این حقآبه باید از رودخانههای بالادست آنها پس از تامین آب شرب نسبت به سایر مصارف دارای اولویت تامین شود.
یکی از ساکنان هورالعظیم میگوید: «از سه سال پیش وضعیت ما هر سال بدتر شده است. آلودگیهای هوایی ناشی از آتشسوزی روزها در شهرها باقی میمانند. حقآبه تامین نمیشود و رزق و روزی ما در آب میمیرد. کمبود شدید آب امان خودمان را میبرد ولی دیدن جان دادن دامها و ماهیها از همه چیز سختتر است.»
به گفته فعال محیطزیستی که با «ایرانوایر» گفتوگو کرده است، وضعیت در این منطقه بعد از خشکسالی شدید سال ۱۳۹۷ در خوزستان و آبگیری سد «کرخه» بحرانی شد: «تا قبل از آبگیری سد کرخه، حجم آبی که به تالاب میریخت حدود شش میلیارد مترمکعب در سال بود، در حالی که بعد از آبگیری سد، این میزان به کمتر از ۲۰۰ میلیون مترمکعب رسید که همان هم در سه سال گذشته تامین نشده است. آقای مسعود پزشکیان در وعدههای انتخاباتی خود گفت مشکلات خوزستان را حل میکند. این موضوع یکی از مهمترین و تکرارشوندهترین مشکلات ما در خوزستان است که دولتها آمده و رفتهاند اما هیچ کاری برای آن نکردهاند.»
از بخش پاسخگویی دیدن کنید
در این بخش ایران وایر میتوانید با مسوولان تماس بگیرید و کارزار خود را برای مشکلات مختلف راهاندازی کنید
ثبت نظر