سال ۱۳۹۶ چندین سازمان و نهاد حقوق بشری پیشنهاد دادند که روز ۲۶ تیر به عنوان «روز مادران زندانی» در تقویم مبارزات مدنی ایران ثبت شود. آنها در بیانیهای که به همین مناسبت منتشر کردند، نوشتند: «نام نهادن یک روز در تقویم مبارزات مدنی به نام مادران زندانی، فرصتی است برای یادآوری شرایط کسانی که گاه به دلایل سیاسی و گاه به دلیل نگاه غیراصولی به موضوع جرم و زندان، از یاد میروند.»
به عقیده نویسندگان این بیانیه، این روز میتواند فرصتی باشد برای ایجاد امکانات برای اعمال تنبیهات جایگزین زندان، بهبود شرایط زندگی مادر و فرزند در زندان و حذف فشارهای مضاعف با استفاده از عواطف مادری.
رنج این زنان از نگاه مردم دور میماند. مادران زندانی برای تنبیه، گاه ممنوع از ملاقات با فرزند میشوند و گاه از مرخصی و تماس تلفنی محروم. آنها همراه فرزندانشان تنبیه میشوند. برخی از این زنان نمیدانند چه بر سر فرزندانشان آمده است و وقتی آزاد میشوند، تازه میفهمند آنها فروخته شدهاند. برخی را هم با آزار فرزندانشان، شکنجه میکنند.
در گفتوگوی زنده حقوق کودک «ایرانوایر» با «حامد فرمند»، فعال حقوق کودکان، بنیانگذار موسسه «کویپی»، سخنران و نویسنده، شرایط مادران زندانی را بررسی کردهایم.
****
روز مادران زندانی چه روزی است؟
بنیادهای حقوق بشری، از جمله موسسه کویپی، «کودکان زندانیان»، «انجمن زنان نوبلیست»، «#کمپین بینالمللی نرگس را آزاد کنید» (#FreeNarges)، «کمپین بینالمللی حقوق بشر در ایران»، «آغازه موزه جنبش زنان ایران»، «موسسه غیرانتفاعی کودکان زندانیان»، «کمپین حمایت از مادران زندانی»، «مرکز حامیان حقوق بشر» و «کانون مدافعان حقوق بشر» پیشنهاد دادهاند که روز ۲۶ تیرماه به عنوان روز مادران زندانی در تقویم مبارزات مدنی ایران ثبت شود.
«نرگس محمدی»، فعال حقوقبشر، برنده جایزه صلح نوبل و مادر زندانی از جمله کسانی به شمار میرود که این روز را به عنوان روز مادر زندانی نامگذاری کرده است.
این فعال حقوق بشر زندانی در دهمین سالروز دوری از «کیانا» و «علی»، دو فرزندش، روز صبح روز ۲۶ تیر در صفحه اینستاگرامی خود نامهای از «اوین» منتشر کرد و گفت در میدان مبارزه، مقاومت و زندگی، مادرِ زندانی نماد و نشان سرپیچی است.
در بخشی از این نامه آمده است که در ایران، مادر زندانی نمادِ سرپیچی از فرمان حکومت استبدادی، سنت برگرفته از دین و پدرسالاری، نشستن در جایگاه تعیین شده در خانواده و معیارهای ارزشگذاری شده برای سلطهپذیری است.
رنجی که دیده نمیشود
«حامد فرمند»، فعال حقوق کودکان و بنیانگذار موسسه بینالمللی «کویپی» (فرزندان دارای مادر زندانی) میگوید برخی مادران در زندان با فرزندان خود نگه داشته شدهاند، شماری هم به فرزند خود در بیرون از زندان دسترسی ندارند.
به گفته فرمند، فرزندان برخی از این زنان در بیرون از زندان توسط سایر اعضای خانواده فروخته میشوند. در مواردی هم به دلیل نبود سرپرست، به بهزیستی تحویل داده شدهاند و مادر هیچ قدرت اعمال نفوذی بر آن ندارد.
این فعال حقوق کودک میگوید: «وقتی پدر خانواده زندانی میشود، سرپرستی فرزندان بر عهده مادر است ولی در مورد زندانی شدن مادر چنین اتفاقی رخ نمیدهد و سرپرستی فرزندان پخش میشود و لزوما پدر آن را بر عهده نمیگیرد. به دلیل فقر، مشکلات اقتصادی و اعتیاد و برخورد با سیستم ناکارآمد و مبتنی بر تبعیض، سر در آوردن این کودکان از بهزیستی مساله عجیبی نیست.»
او اضافه میکند: «اتفاق دردناک این است که پیگیری وضعیت کودک وقتی مادر از زندان آزاد میشود، برای او عملا ممکن نیست.»
زنان بیاطلاع از قانون
حامد فرمند میگوید کماطلاعی زنان از قوانین و سوء استفاده مردان از این ناآگاهی موجب طرد زنان میشود و حقوق آنها مورد پیگیری قرار نمیگیرد، مسوولان زندان هم از این زنان حمایت قضایی نمیکنند.
بنیانگذار موسسه کویپی میگوید: «شواهد و مدارک دال بر این هستند که زنان حتی در زندان نیز از کمترین امکانات به نسبت مردان برخوردارند؛ از جمله امکان داشتن مددکار در زندان. در بسیاری از زندانها، مددکاری در داخل زندان برای زنان وجود ندارد.»
او همچنین اضافه میکند: «هرچه از مرکز و زندان اوین دورتر میشویم، رنج زنان و مادران زندانی بیشتر میشود و شرایط آنها وخیمتر.»
در بیشتر موارد، زنان زندانی حتی از سوی خانوادههای خود هم طرد میشوند و کسی نیست که پیگیر حقوق آنها در پرونده قضایی از بیرون زندان باشد. در همین حال، منبع تامین مالی خود را هم از سوی خانواده از دست میدهند. به این معنا که خانوادهها مبلغی را برای مخارج در داخل زندان به حساب شخصی آنها واریز نمیکنند. این اتفاقات شرایط زن را با مشکل جدیتری مواجه میکنند.
به گفته حامد فرمند، این زنان مجبور هستند در زندان هرکاری انجام بدهند که درآمدی داشته باشند: «بعضی از آنها به بیگاری کشیده میشوند، برای این که حداقل نیازهای خودشان را تامین کنند. کسانی که با فرزند خود هستند، با شرایط دشوارتری مواجهاند، چون باید نیازهای فرزند خود را هم تامین کنند.»
«سازمان زندانها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور» نیز در همسویی با طرد زنان زندانی، حداقل بودجههایی را که برای زندانیان در اختیار دارد، صرف بند زنان و مادران نمیکند و برای مصارف دیگر اختصاص میدهد.
فرمند میگوید: «زنان زندانی که جرایم همسران خود را بر عهده میگیرند، شرایط بسیار دردناکی دارند. مجازات برخی از این جرایم حکم اعدام است و حتی برخی از این زنان به خاطر آن اعدام شدهاند.»
او همچنین اضافه میکند: «در عین حال، مواردی همچون قتل همسر، کمترین همدلی را از بخشهای زیادی از جامعه دریافت میکنند. زنانی که همسر خود را به قتل رسانده و در زندان دوران محکومیت خود را میگذرانند، هیچگونه همدلی از سوی اطرافیان دریافت نمیکنند. این در حالی است که قتل همسران در بسیاری از موارد با خشونت خانگی و ازدواج اجباری و ازدواج در کودکی پیوند میخورد و در برخی موارد هم با یکدیگر همپوشانی دارند؛ یعنی زنی که همسر خود را به قتل رسانده، خود قربانی خشونت خانگی بوده است.»
زندان جای مادران نیست اما نه برای همه مادران
حامد فرمند میگوید: «وقتی میگوییم مادر زندانی، گویی به شکلی صفت سیاسی عقیدتی را به قرینه معنوی حذف میکنیم؛ یعنی زندان را جای مادران با محکومیت امنیتی و عقیدتی و سیاسی نمیدانیم.»
بنیانگذار موسسه کویپی با این توضیح اضافه میکند: «وقتی افراد بسیاری واکنش نشان میدهند و میگویند زندان جای مادران نیست یا شجاعت مادران را به نحوی تحسین میکنند، در واقع منظور آنها مادرانی است که برای دادخواهی و عدالت مبارزه میکنند، زندان بوده یا پای عقیده خود ایستادهاند. این شاهدی برای راه طولانی ما برای تغییر این نگاهها است؛ یعنی مادرانی که با جرایم عمومی در زندان هستند را ندیده میگیریم.»
این فعال حقوق کودک در ادامه این طور توضیح میدهد: «وقتی از مادر زندانی صحبت میکنیم، از تقاطع سرکوب و تبعیض مبتنی بر جنسیت حرف میزنیم. وقتی زن یا مادر زندانی به دلیل فقر و دزدیدن چند شیرخشک برای کودک شیرخوار خود زندانی میشود، یعنی پیشتر شرایطی نداشته است که بتواند از امکان مالی مناسب برخوردار باشد. بنابراین وقتی دوران محکومیت خود را در زندان سپری میکند، امکان دریافت وکیل هم ندارد.»
او با تشریح وضعیت زنان زندانی که با جرایم عمومی در زندان هستند و نادیده گرفته شده و صدایی ندارند، میگوید در شهرهای دور از مرکز شرایط این زنان وخیمتر از سایر زندانها است و بیشتر توجهات متوجه مادران زندانی سیاسی هستند.
مادر زندانی، نشاندار سرپیچی
نرگس محمدی، فعال حقوقبشر، برنده جایزه صلح نوبل و مادر زندانی در روز مادران زندانی در پیامی از زندان اوین به مناسبت همین روز گفت: «مادر زندانی نشاندار سرپیچی است.»
حامد فرمند با اشاره به این جمله محمدی میگوید: «در این شرایط، شما نمیتوانید فقط صفت سیاسی عقیدتی را بگذارید و فکر کنید این سرپیچی، منظور مبارزه برای تغییر قوانین علیه بیعدالتی است. زنی که به خاطر مجموعه شرایط مطروحه به سیستم قضایی راه پیدا میکند و محکوم و زندانی میشود، از منظر سیستم سلطه، سرپیچی کرده است. از نظر سیستم سلطه، او زن مطیع نبوده و در چهارچوب تنگ از پیش تعریف شده خود را قرار نداده است. به همین دلیل تغییر نگاه در مورد زنان و مادران زندانی یک ضرورت است.»
به گفته او، برای نهادهای مدنی فعالیت در حوزه زندان یک خط قرمز است: «جایی که معمولا گروههای مختلف وارد آن نمیشوند، چون وقتی وارد یک حوزه میشوید، باید نقد سیستمی انجام دهید و به مشکلات به صورت ریشهای بپردازید.»
از بخش پاسخگویی دیدن کنید
در این بخش ایران وایر میتوانید با مسوولان تماس بگیرید و کارزار خود را برای مشکلات مختلف راهاندازی کنید
ثبت نظر