واقعیت و سراب جراحی‌های تصدیق یا باز‌تایید جنسیت در ایران

شایا گلدوست

یکی از دغدغه‌های اساسی جامعه «ترنس» در ایران، انتخاب بهترین و مجرب‌ترین پزشک جراح برای عمل‌های تصدیق‌ یا بازتایید جنسیت است. انتخاب پزشک جراح برای جامعه ترنس کار چندان ساده‌ای نیست و دانش و اصول مخصوص به خودش را می‌طلبد. تخصص و دانش حرفه‌ای در زمینه انجام این جراحی‌ها از الزامات بسیار مهمی‌ است که پزشکان باید به آن تسلط کامل داشته باشند. اما در ایران به دلیل نبود نظارت‌های لازم، اصول حرفه‌ای این کار به درستی رعایت نمی‌‌شود. واقعیت تلخ این است که نه در دانشگاه‌ها و نه در مراکز علمی تحقیقاتی ایران، هیچ‌گونه برنامه علمی آموزشی تخصصی که مسایل مربوط به افراد ترنس را به متخصصان آموزش دهد، تعریف نشده است؛ اصول و تکنیک‌های جراحی و هورمون‌تراپی که قرار است تغییرات برگشت‌ناپذیری را روی جسم و جان افراد ترنس بگذارد.

ترنس ‌به افرادی گفته می‌شود که تعریف و باورشان از جنسیت و هویت جنسیتی‌ خود با آن‌چه در بدو تولد بر اساس ظاهر اندام جنسی به آن‌ها اطلاق شده، متفاوت است. به افرادی که با جسم و اندام جنسی منتسب به مردانه متولد شده‌اند اما خود را یک زن هویت‌یابی می‌کنند، «زن ترنس» و به کسانی که با جسم و اندام جنسی منتسب به زنانه متولد شده اما خود را یک مرد هویت‌یابی می‌کنند، «مرد ترنس» گفته می‌شود.

برخی از ترنس‌ها نیز خود را در هیچ یک از دوگانه زن و‌مرد تعریف نمی‌کنند و جنسیت خود را «نان‌باینری» یا «غیردوگانه» تعریف می‌کنند.

ترنس‌ها مانند همه انسان‌ها می‌توانند گرایش‌های جنسی مختلف داشته باشند؛ هم‌جنس‌گرا، دگرجنس‌گرا، دوجنس‌گرا، همه‌جنس‌گرا، هیچ‌جنس‌گرا و....

در جدیدترین طبقه‌بندی بیماری‌های «سازمان بهداشت جهانی» (ICD-11)، ترنس بودن از لیست اختلالات هویتی خارج شده و یک ناهمگونی مستمر بین جنسیتی که فرد خود را با آن می‌شناسد و جنسیتی که از بدو تولد بر اساس اندام جنسی به او نسبت داده شده است، تعریف می‌شود.

در ایران با وجود تابوی حرف زدن درباره موضوعات جنسی و جنسیتی، ترنس‌ها با استناد به فتوای «روح‌الله خمینی» در کتاب «تحریرالوسیله» که تغییر جنس مرد به زن و برعکس آن را به سبب عمل، حرام ندانسته است، مشکل قانونی ندارند و می‌توانند به دادگاه مراجعه و بعد از انجام مراحل روان‌پزشکی و پزشکی قانونی و تایید ترنس بودگی، مجوز لازم را دریافت و جراحی کنند و خود را در یکی از دوگانه زن و مرد بگنجانند. اما این جراحی‌ها به چه صورت و با چه کیفیتی در ایران انجام می‌شوند؟

«هلپ ترنس سنتر»، شبکه اطلاع‌رسانی ترنس‌جندر و ترنزیشن در ایران، در مقاله‌ای به ابعاد مختلف این موضوع پرداخته است که در ادامه این گزارش بخش‌هایی از آن را مرور‌ می‌کنیم.

«جراحی یا هورمون‌تراپی افراد ترنس، اصول و تکنیک خاصی دارد که هر پزشک متخصصی نمی‌تواند انجامش دهد. هورمون‌تراپی و عمل‌های بالاتنه و پایین‌تنه افراد ترنس هرکدام اصول و ریزه‌کاری‌های خاص خودشان را دارند که نیازمند سال‌ها تلاش، تمرین و یادگیری زیر نظر متخصص هستند. اما متاسفانه در ایران پزشکانی که این جراحی‌ها را انجام می‌دهند، یا شخصاً هزینه کرده و زیر نظر افراد متخصص در خارج از ایران آموزش دیده‌اند و یا دانش و تجربه خود را با آزمون‌ و خطا کردن روی بدن افراد ترنس بسیاری که چاره دیگری جز مراجعه به این پزشکان نداشته‌اند، به دست آورده‌اند.»

واقعیت تلخ دیگری که لازم است به آن توجه داشته باشید، این است که اگر بخواهید کارنامه جراح‌های مختلف را با آمارهای رسمی و معتبر بسنجید، در بهترین حالت، دست‌خالی و ناامید بازمی‌گردید؛ چون عملاً هیچ‌گونه آماری در ایران در این زمینه وجود ندارد و هیچ نظارتی هم روی این مسایل انجام نمی‌شود.

این موضوع را خود‌ من نیز به شخصه، به عنوان یک زن ترنس‌، در سال‌هایی که درگیر ترنزیشن و جراحی بودم، تجربه کرده‌ام. پزشکان بسیار زیادی در بین ترنس‌ها اسم و رسمی دارند و سال‌ها است که ترنس‌های ایران از روی درماندگی و‌ ناچاری به آن‌ها مراجعه کرده و برای رها شدن از جهنمی که خانواده، جامعه و قانون برای آن‌ها ساخته‌اند، خود را به تیغ جراحی این پزشکان می‌سپارند.

با وجودی که آمار دقیقی از نارضایتی‌های بعد از جراحی در ایران وجود ندارد اما بسیار هستند ترنس‌هایی که فاصله واقعیت بعد از جراحی با آن‌چه در تصورات‌شان بوده، از زمین تا آسمان است. آسیب‌های شدید جسمی، از دست دادن حس جنسی و در پی آن، آسیب‌های روحی و‌روانی از عوارض شایع انجام جراحی‌ها توسط پزشکان نامتخصص است.

در اکثر‌موارد، شخص برای رسیدن به نتیجه مطلوب، تنها دو راه پیش رو دارد؛ یکی این که به مطب تمامی جراح‌های مدنظر، یک‌به‌یک رجوع کند و تک‌تک سوال‌هایش را بپرسد که عملا به دلیل هزینه‌های بالا و عدم حمایت مالی و عاطفی خانواده‌ها، غیرممکن است. دوم این که از تجربیات جراحی سایر افراد ترنس استفاده کند که به نظر من، این روش نیز راه‌گشا نیست زیرا اکثریت این اشخاص تجربه‌های بد و آسیب‌هایی که از جراحی دیده‌اند را پنهان می‌کنند.

البته توجه به این نکته اهمیت دارد که هر پزشک جراحی، تجربیات مثبت و منفی می‌تواند داشته باشد و رضایت یا نارضایتی از نتیجه جراحی، به فاکتورهای متعددی بستگی دارد و شخص به شخص می‌تواند متفاوت باشد.

علاوه بر نکات ذکر شده، سودجویی و بازار داغی که از سوی برخی پزشکان و حتی افرادی از جامعه ترنس به‌وجود می‌آید، به این عدم صداقت و بیان واقعیت دامن می‌زند. متاسفانه بعضی از افراد در جامعه ترنس تلاش می‌کنند با اغراق کردن در تجربیات عمل خود، تعریف و تمجیدهای اغراق‌آمیز از بعضی جراح‌ها و نادرست و دروغ خواندن تجربیات جراحی افرادی که نارضایتی داشته‌اند، برای جراح‌ها اصطلاحاً «مشتری» جذب کنند و صد البته خودشان نیز از پورسانت‌های این بازاریابی پزشکی بی‌نصیب نمانند.

در این مقاله به بازار داغ خرید و فروش نوبت برخی جراح‌ها در بیمارستان‌های دولتی پرطرف‌دار اشاره شده است. ارایه تخفیف‌های «مدت‌دار» برای افرادی که زودتر تن خود را به دست برخی جراح‌ها بسپارند، معرفی تکنیک‌های جراحی خاص و ویژه توسط بعضی از جراح‌ها برای عمل‌های جراحی و تعریف و تمجیدهای اغراق‌آمیز از کار بعضی از جراح‌ها، آن‌هم بدون ارایه کردن نمونه‌کار (تصاویر جراحی) متعدد و واضح از زوایای مختلف، نمونه بارزی از این نوع سودجویی و بازاریابی در جامعه ترنس ایران است.

در شرایطی که نه آموزش آکادمیکی در زمینه جراحی‌های تصدیق‌ کننده جنسیت برای متخصصان وجود دارد، نه آمار رسمی و معتبری از میزان رضایت یا نارضایتی جراحی‌های مختلف انتشار می‌یابد، نه نظارتی روی تکنیک‌های جراحی و کیفیت کار جراح‌ها انجام می‌شود و نه مطالعات علمی و معتبری وجود دارد که به بررسی تکنیک‌های جراحی یا روش‌های ابداعی برخی جراح‌های ایرانی بپردازد، واضح است که بساط بزرگی برای سودجویی و افراد سودجو فراهم می‌شود.

در این وضعیت نابسامان، مسوولیت افراد ترنس نسبت به خود و دیگر افراد جامعه ترنس، افزایش می‌یابد و بر این نکته بیشتر تاکید می‌شود که با وجود شرایط سخت و فشارهای درونی و بیرونی، برای انجام ترنزیشن و جراحی و قدم گذاشتن در این مسیر بی‌بازگشت، بی‌گدار به آب نزده و تحقیقات لازم و کافی را انجام داده و همه جوانب را در‌نظر بگیرند تا بتوانند درصد پشیمانی را به حداقل میزان ممکن کاهش دهند.