اگر اسراییل حمله سپاه را دفاع مشروع تعبیر نکند، چه می‌شود؟

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی برای دومین بار طی کمتر از شش ماه به نمایندگی از جمهوری اسلامی، اسراییل را هدف حملات موشکی قرار داده است. اگر عملیات ایران که آن را «دفاع مشروع» با نیت بازدارندگی در برابر اسراییل خوانده از سوی این کشور «نامتناسب» تعبیر شود، چه وضعیتی در انتظار خواهد بود؟

***

جمهوری اسلامی ایران اعلام کرده که نزدیک به ۲۰۰ موشک از مبدا این کشور به سوی اسراییل شلیک کرده و این اقدام را یک عملیات دفاع مشروع در قالب ماده ۵۱ منشور ملل متحد و در پاسخ به ترور «اسماعیل هنیه»، رهبر حماس در سفرش به تهران انجام خوانده است.

«عباس عراقچی»، وزیر خارجه جمهوری اسلامی گفته ایران دو ماه پس از ترور هنیه، خویشتن‌داری به خرج داد تا فضا برای آتش‌بس در غزه مهیا شود، اما اینک با تداوم اقدامات اسراییل ازجمله کشتن «حسن نصرالله»، رهبر حزب‌الله که طی آن «عباس نیلفروشان»، معاون عملیات سپاه پاسداران هم کشته شده، دست به این عملیات نظامی زده است.

مقررات بین‌المللی به کشوری که هدف نقض تمامیت ارضی قرار گرفته و به‌طور مداوم در برابر شکل های مختلف آن قرار دارد، اجازه می‌دهد دست به «دفاع مشروع» بزند. هدف اول این نوع دفاع، ممانعت از تداوم عملیات طرف مقابل و سپس بالا بردن هزینه تکرار آن در آینده است.

دفاع مشروع باید واجد سه ویژگی اصلی باشد:

اول اینکه استفاده از نیروی نظامی «ضرورت» داشته باشد، یعنی هیچ راه دیگری برای دفاع یا دفع حمله وجود نداشته باشد. اگر گزینه‌های دیگری مانند مذاکره، میانجی‌گری، یا درخواست کمک بین‌المللی امکان‌پذیر باشد، دفاع مشروع نباید بلافاصله اعمال شود. جمهوری اسلامی می‌گوید که پس از ترور هنیه در تهران، حاضر به پذیرش میانجیگری برای آتش‌بس در غزه بوده، اما اسراییل با ادامه عملیات نظامی خود نه‌تنها آتش‌بس را نپذیرفته، که نصرالله، رهبر حزب‌الله و نیلفروشان معاون عملیات سپاه را کشته است.

دومین ویژگی در دفاع مشروع، رعایت «اصل تناسب» است. اقدام نظامی باید متناسب با حمله صورت گرفته باشد. این به این معناست که کشور مدافع نباید از نیرویی بیش‌از‌حد لازم برای دفع حمله یا بازدارندگی استفاده کند. استفاده از نیروی غیرمتناسب، می‌تواند خود به‌عنوان یک نقض حقوق بین‌الملل تلقی شود. حال آنکه جمهوری اسلامی ایران می‌گوید در پاسخ به ترور هنیه در تهران و کشته شدن نصرالله و نیلفروشان در بیروت، ۲۰۰ موشک به سوی شهرهای اسراییل شلیک کرده است. رسانه‌های نزدیک به دولت جمهوری اسلامی می‌گویند برخی از موشک ها به مراکزی ازجمله پالایشگاه‌ها اصابت کرده است. هدف قرار دادن شهرها  فارغ از اینکه به هدف اصابت کرده باشد یا خیر، نه‌تنها اقدامی خلاف ویژگی تناسب است، که می‌تواند مصداق جنایت جنگی در هدف قرار دادن عمدی غیرنظامیان باشد.

سومین موضوع کلیدی در دفاع  مشروع، «فوری بودن» واکنش دفاعی با به کاربردن نیروی نظامی است. به معنی که دفاع مشروع باید به‌محض وقوع حمله یا قریب‌الوقوع بودن آن انجام شود. اگر چنین استفاده از نیروی نظامی «ضرورت» دارد، هرگونه تاخیر طولانی در استفاده از آن می‌تواند مشروعیت دفاع را زیر سوال ببرد. یکی از دلایل کلیدی ایران در انجام این حمله، ترور هنیه در تهران است که ۲ ماه از آن سپری شده، اما جمهوری اسلامی موضوع کشته شدن نصرالله و نیلفروشان در حملات اخیر اسراییل را هم از دلایل انجام این عملیات عنوان کرده است.

پس از انجام عملیات «ضروری»، «متناسب» و «فوری» در دفاع مشروع دولتی که اقدام کرده، باید فورا خاتمه عملیات دفاعی را به‌صورت عمومی اعلام و موضوع را از طریق شورای امنیت سازمان ملل متحد که نهاد حافظ صلح و امنیت جهانی است، به اطلاع دولت‌های عضو برساند. جمهوری اسلامی این کار را از طریق اطلاعیه وزیر خارجه و بیانیه دفتر نمایندگی‌‌اش، نزد سازمان ملل متحد انجام داده و علنا هم تهدید کرده که در صورت واکنش اسراییل، اقدام نظامی جدی‌تری انجام خواهد داد.

حال اگر اسراییل اقدام نظامی ایران را دفاع مشروع و متناسب نداند و در واکنش به عملیات جمهوری اسلامی دست به واکنش نظامی متقابل بزند و ایران مطابق وعده داده شده عملیات نظامی دیگری انجام دهد، نه‌تنها بازدارندگی نظامی ایجاد نشده، که موضوع از دایره دفاع مشروع  هم خارج است. در این صورت وضعیت تازه‌ای بین دو کشور حاکم خواهد شد که بسته به اندازه و شدت آن، نزدیک‌ترین فاصله را با جنگ یا مخاصمه مسلحانه خواهد داشت.