نخستین گامی که روزنامهنگاران حوزه اقلیتهای مذهبی برای تهیه و انتشار گزارششان برمیدارند، شناخت پلتفرم رسانهای مناسب برای انتشار است؛ رسانهای که تمرکزی خاص بر روی اقلیتهای مذهبی داشته باشد و مخاطبانش به این حوزه علاقمند و پیگیر مطالب منتشر شده درباره اقلیتهای مذهبی در آن رسانه باشند.
به این دلیل که مهمترین هدف روزنامهنگار حوزه اقلیتهای مذهبی این است که با انتشار مطلب، سطح آگاهی عمومی را نسبت به مسائل ناگفته گروههای اقلیت مذهبی بالا ببرد، ازاینرو، انتشار مطلبی که در رسانهای که باوجود گستره مخاطبانش، تمرکزی ویژه بر این مبحث ندارد و احتمالا شمار کثیری از خوانندگانش کنجکاوی ویژهای نسبت به این موضوع ندارند، کمکی به دیده و خوانده شدن گزارشش نمیکند.
«ایرانوایر» با تمرکز ویژه بر آزادی بیان، اندیشه، مذهب و حقوقبشر و نیز روزنامهنگاری با رویکرد حمایتگری، ظرفی مناسب برای آگاهی رسانی تخصصی در این زمینهها فراهم آورده است. مخاطبان ایرانوایر تنها برای کسب خبر و تیترخوانی پیگیر مطالب منتشر شده این رسانه نیستند، بلکه بهدلیل رویکرد حمایتگری و تحلیل و تفحص عمیق بر موضوعات و صحتسنجی دقیق دادهها این رسانه را انتخاب کردهاند.
چنین رویکردی، نیازمند در نظر گرفتن استانداردهایی ویژه است که اهداف این رسانه، یعنی آگاهیرسانی عمیق درباره نقض حقوقبشر، صحت، دقت و پوشش مناسب مسائل ناگفته اقلیتهای به حاشیه رانده شده و رعایت آزادی بیان و اندیشه را تامین کند.
به روزنامهنگاران حوزه اقلیتهای مذهبی که برای انتشار مطالبشان ایرانوایر را انتخاب میکنند، اکیدا توصیه میشود ضمن رعایت تمام مواردی که روزنامهنگاران و شهروند خبرنگاران بهطور کل در نظر میگیرند، به این ۹ مورد نیز پایبند باشند:
۱. پیش از ورود به حوزه گروه اقلیت مذهبی، خود را به دانشی جامع و موثق مجهز کنیم
کافی نیست که بدانیم که میخواهیم درباره چه گروهی گزارش تهیه کنیم و اینکه افرادی از آن جامعه را بهسبب روابط شخصیمان میشناسیم یا اینسو و آنسو دیدهایم، پس فرض بگیریم که لاجرم شناخت درستی از آنها داریم. باید مطالعه کنیم. این مطالعه از کتابها و مقالات پژوهشی گرفته، تا گفتوگو با متخصصان آن حوزه و خود آن جامعه اقلیت باید صورت گیرد.
۲. تحریفات و پروپاگانداها را بشناسیم
بدانیم که بسیاری از مطالب موجود درباره اقلیتهای مذهبی تحریف شده یا تحتتاثیر پروپاگاندای حکومتها هستند. جمهوری اسلامی در سطحی بسیار وسیع این کار را انجام داده و اقلیت خودی و غیرخودی تعیین کرده و دست به روایتگری ایدئولوژیک زده است. بهعلاوه، تاریخ طولانی تسلط حاکمانی که از مذهبی خاص برای حکمرانی بهره بردهاند، بدنهای اجتماعی از تابوها، باورهای رایج مخدوش و غیرواقعی، خرافهها و قصههای بیاساس را به درازای تاریخ ایران ساخته است.
فراموش نکنیم فاتحان تاریخ را نوشتهاند و هریک نظام پیش از خود را شیاطینی جلوه دادهاند و بخشی از بدنه جامعه که با سیاستهای نظام جدید همخوان نبوده را، حذف کردهاند. از بازنشر این تحریفات چه در گزارش و چه در روند تهیه گزارش و مصاحبه با اقلیتهای مذهبی، باید اکیدا دوری کنیم.
۳. فقدان داده و دانش کافی درباره یک گروه اقلیت، خود یک داده است
همانطور که در درسهای پیشین شرح داده شد، اقلیتهای مذهبی، نقش آنها در روند تکاملی جامعه ایران و افراد و گروههای تاثیرگذار آنان، به روشی نظاممند در طول تاریخ حذف شدهاند. بسیار محتمل است که روزنامهنگار حوزه اقلیتهای مذهبی به فقدان دادههای موثق یا مکتوب درباره این گروههای اجتماعی مواجه شود. این امر نهتنها نباید روزنامهنگار را مایوس کند، بلکه فقدان دادههای، موثق نشانگر ستمی نظاممند علیه آن جامعه اقلیت است. علاوهبر اینکه موضوعاتی از این دست، اهمیت ویژهتری برای پرداختن، تفحص و انتشار دارند. چنانچه دادهای قابل وثوق یافت نشد، آگاهیرسانی درباره این فقدان، خود دادهای است که میتواند مسیر را برای پژوهشگران، کنشگران و روزنامهنگاران محقق باز کند.
۴. اگر عضوی از جامعه اقلیت نیستیم، باید جایگاه دور از آن جامعه را به رسمیت بشناسیم
بهدلیل کمشمار شدن گروههای مذهبی غیرشیعه اثنیعشری و عدم امکان دسترسی برابر آنها به منابع مالی، تحصیلی و یا شغلی و همچنین سرکوب حقوق شهروندی و حق آزادی بیان و مذهب آنها، بسیاری از روزنامهنگارانی که در حوزه اقلیتهای مذهبی گزارشگری میکنند، خارج از جامعه اقلیت مذهبی هستند. مهم است که این روزنامهنگاران با آنکه تلاش میکنند از پیشانگارهها پرهیز کنند و راویان بیطرفی باشند، جایگاهشان که خارج از آن جامعه اقلیت است را به رسمیت بشناسند و نادیده نگیرند.
این روزنامهنگاران باید بر این حقیقت متعهد باشند که باوجود دانشاندوزی درباره گروههای اقلیت مذهبی، هرگز نمیتوانند بهطور شهودی تجربه زیسته این گروههای اجتماعی را درک کنند و همواره بهعنوان نظارهگری بیرون از آن جامعه به مسائل آنها میپردازند. مادامی که این جایگاه را به رسمیت بشناسند، گزارش آنها متهم به مخدوش شدن به انگارهها نخواهد شد. گرچه کمتر در روزنامهنگاری ایران باب است که این در متن گزارش این جایگاه بیان شود، اما خوب است که چنانچه گزارش به سبک روایتگری یا گفتگومحور است، این موضوع در متن گزارش گنجانده شود.
۵. بگذاریم اقلیتهای مذهبی روایتگران گزارش ما باشند
اگر از جامعه اقلیت مذهبی بیرون هستیم، لازم است که حتما با چند تن از اعضای صاحبنظر و مطلع از درون همان جامعه مصاحبه کنیم. در اینجا توجه به نکتهای، حائز اهمیت است؛ و آن اینکه روایت افراد، لزوما ثبت دقیق واقعیت نمیتواند باشد؛ همانطور که تاریخدانان شفاهی تاکید دارند که تاریخ شفاهی، تاریخنویسی نیست و باید دادههایی که در روایت میآید با دادههای موثق موجود، تطبیق داده شود.
برای مثال، ذهن افراد میتواند در تقدم و تاخرهای تاریخی، نام مکانها یا ترتیب وقوع حوادث اشتباه کند. برای رفع چنین ابهاماتی علاوهبر اینکه لازم است دادههایی که در مصاحبهها دریافت کردیم با دادههایی که قابل اعتماد هستند مطابقت دهیم، بهتر است با بیش از یک تن از آن گروه اقلیت بهويژه شخصی که نظری احتمالا مخالف یا متفاوت دارد مصاحبه کنیم، تا خواننده خود بتواند جنبههای مختلف موضوع را در متن ما واکاوی کند.
۶. از طریق افراد امین جامعه اقلیت به گزارشگری وارد شویم
بسیار اهمیت دارد که پیش از ورود به مصاحبه یا تهیه گزارش، با افراد امین آن جامعه اقلیت مذهبی صحبت کنیم، تا محدودیتها یا ترجیحات آنها را بدانیم. اینگونه هم امنیت خود را حفظ میکنیم و هم میدانیم تا چه اندازه میتوانیم دادههای درون آن جامعه اقلیت را در گزارش خود فاش کنیم.
۷. محدودیتهای امنیتی جامعه اقلیت را به رسمیت بشناسیم
مهم است که از افراد حقیقی یا حقوقی در جامعه اقلیت بپرسیم که آیا میخواهند نامشان فاش شود، یا خیر. میتوانیم از نام مستعاری که با آن افراد هماهنگ کردهایم در متن استفاده کنیم، اما نباید خودمان نام مستعار برایشان بسازیم. به آنها اصرار به مصاحبه، یا در اختیار گذاشت دادهها نکنیم و حوزه امنیت و محدودیتهای آنها را به رسمیت بشناسیم.
۸. ما درباره انسانها و جامعهشان مینویسیم، نه مذهب
فراموش نکنیم که ما درباره افراد و جامعه اقلیت مذهبی بهعنوان انسانهایی که فارغ از باورهایشان باید از حق زیستی و شهروندی برابر برخوردار باشند گزارش مینویسیم، نه درباره مذهبشان. ما بهعنوان روزنامهنگار، مسوول ترویج یا تقبیح مذهب نیستیم و باید پیش از ورود به گزارشگری در حوزه اقلیتهای مذهبی، باورها و عقایدمان را هرچه که باشند، همراه با انگارههایمان درباره مذهب آن گروه اقلیت مذهبی در گوشهای بگذاریم و رها از آنان، گزارشگری و پژوهشگری برای کسب دادهها را آغاز کنیم.
همچنین، از ورود به بحثهایی که ما را در جایگاه رد یا قبول مذهب آن جامعه اقلیت مینشاند، باید بهشدت بپرهیزیم.
۹. از به کار بردن کلمات توصیفی چه بهصورت اسم چه صفت، پرهیز کنیم
بهعنوان روزنامهنگار، وظیفه ما است که از کلماتی که بار نژادی دارند، مانند «ادیان سامی» بهجای «ادیان ابراهیمی»، یا «حمله مسلمانان یا اعراب به ایران»، بهجای «حمله سپاه اسلام» بهشدت پرهیز کنیم. همچنین باید از استفاده از واژگانی که نظام اندیشه فقه شیعی در ایران برای اقلیتهای مذهبی به کار میبرد بهشدت دوری کنیم؛ ازجمله این ترکیبهای واژگانی میتوان از «اهل حق» بهجای «یارسان»، «اهل تسنن» بهجای سنیها، «اهل کتاب» به جای «اقلیت مذهبی»، «کافر» بهجای «خداناباور»، «کلیمی» بهجای یهودی نام برد.
خوب است بدانیم که الفاظی از این دست برای شنوندگانشان در جامعه اقلیت، یادآور گفتمان سرکوب چندین و چند صد ساله است.
و در آخر، همچنان به یاد داشته باشیم که ما روزنامهنگاران تنها و تنها به حقیقت پایبندیم و بس؛ آرا و نظرات و ترجیحات شخصی، ما نباید گزارشهای ما را مخدوش کند.
برای دسترسی به درس قبلی، اینجا را کلیک کنید.
از بخش پاسخگویی دیدن کنید
در این بخش ایران وایر میتوانید با مسوولان تماس بگیرید و کارزار خود را برای مشکلات مختلف راهاندازی کنید
با ایرانوایر همکاری کنید
ویدیوها و مطالب خود را برای ما بفرستید
ثبت نظر