به رغم آن که قیمت نان پس از روی کار آمدن دولت «مسعود پزشکیان» رسما بین ۴۰ تا ۶۶ درصد افزایش پیدا کرد اما آنچه اخیرا نان را سوژه رسانههای داخلی کرده، بحث بر سر طرحی به نام «هوشمندسازی توزیع آرد و نان» است که از اردیبهشت ماه سال ۱۴۰۱ با اجرای آزمایشی در زنجان شروع شد.
مجریان این طرح میگویند طرح از سوی وزارت اقتصاد برای کاهش حجم عظیم تخلفات شماری از نانوانیهایی پیشنهاد شد که آرد سهمیهبندی و دولتی را قاچاق کرده و میفروختند.
به همین دلیل هم نانواییها مجهز به کارتخوان هوشمند شدند و قرار شد دولت با پیگیری این سامانه، با نانوایانی که بنای تحویل آرد یارانهای به مردم را ندارند، برخورد کند.
از همان روزگار تا امروز، تراکنش فروش نان در نانواییها با یک سامانه هوشمند مصنوعی کنترل و پردازش میشود تا به گفته دولت، سوء استفاده از کارت بانکی هنگام خرید نان به کاهش یارانه نانواییها منجر شود.
اما انتشارخبرهای گرانی نان، واهمه محدودیت و کنترل خرید نان برای مصرف کننده را به وجود آورده است؛ این که شاید هدف اصلی از راهاندازی این سامانه جدید، ایجاد محدودیت برای شهروندان در امر خرید نان باشد.
«حسن مبین»، ساکن منطقه پنج تهران میگوید بعد از اجرای طرح هوشمندسازی توزیع آرد و نان، برخی نانواها تعداد محدودی نان به مشتری میفروشند: «دیروز بیش از یک ساعت سر صف نانوایی سنکگی ایستادم، وقتی نوبتم شد، نانوا بیشتر از پنج عدد نان به من نداد. از آن جایی که میهمان داشتم و این تعداد نان نیازم را رفع نمیکرد، تصمیم گرفتم به نانوایی دیگری بروم. آنجا هم سر صف ماندم و زمانی که کارت کشیدم، به من گفتند امروز سهم نانت را خریدهای و دیگر نمیتوانی با این کارت نان بخری! به من پیشنهاد کردند با کارت دیگری نان بخرم. آنها با این سامانه عملا مصرف مردم را هم کنترل میکنند، وگرنه چرا باید ثبت بشود که من نیم ساعت پیش نان خریدهام و حالا دیگر حق خریدن نان ندارم؟»
حسن میگوید پیش از این شماری از نانواییها اطلاعیهای نصب میکردند مبنی بر این که اگر مشتری بیشتر از چهار عدد نان خواست، باید دو کارت بانکی داشته باشد. الان به دلیل تذکری که به آنها داده شده، این اطلاعیهها را جمع کردهاند اما کماکان اوضاع به همان منوال است؛ یعنی به مشتری به طور زبانی درباره تعداد نانها تذکر میدهند.
پیش از این، «محمد جلال»، مجری طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان گفته بود این که نانواها برای مشتریهایشان محدودیت تعداد خرید نان بگذارند، یک تخلف است.
او با اشاره به این که نصب اطلاعیه از سوی برخی نانواها تخلف است، گفته بود محدودیتی برای خرید نان سنتی برای مردم وجود ندارد.
رییس «اتحادیه نانوایان سنتی تهران» هم گفته بود از آنجا که طرح وزارت اقتصاد برای هوشمندسازی آرد ونان باعث شده است جلوی تخلفات شماری از نانوایان گرفته شود، آنها سعی میکنند با چنین ترفندهایی، باعث نارضایتی مردم شده و طرح هوشمندسازی را ناکام جلوه دهند.
«آرش حسن نیا»، روزنامهنگار اقتصادی اما بر این باور است که اجرای این طرح، به خودی خود اعمال نوعی محدودیت برای شهروندان است: «وقتی که تو سامانه راه میاندازی تا به ازای هر نان یارانه بدهی، عملا داری سهمیهبندی میکنی. دولت قیمت ماکارونی و نان فانتزی را که کالاهای جایگزین نان سنتی هستند، افزایش داده و مردم با توجه به این که ماکارونی و نان فانتزی را به صرفه نمیبینند، جلوی نانواییهای سنتی صف میبندند و نانوا هم چارهای به جز کنترل غیر رسمی نان ندارد. این در عمل همان سهمیهبندی و محدودیت است. »
به گفته حسننیا، گاهی مردم باید سه کارت با خودشان ببرند تا بتوانند نان مورد نیازشان را تامین کنند: «این روش یک مدل سهمیهبندی اعلام نشده و ایجاد زحمت هم برای خریدار نان و هم برای نانوا است. اما مجری فقط به اعداد صرفهجویی نهایی توجه میکند. البته اثبات عدد دقیق این صرفهجویی هم ممکن نیست، چون روشن نیست که آیا نیت سیاستگذار و برنامهریز کاملا تامین شده است. ما به طور دقیق نمیدانیم که یارانه نان به گندم خرید تضمینی داده شده یا به آرد نهایی و چون این تفکیک وجود ندارد، نمیتوانیم بگوییم طرح موفقیتآمیز بوده است یا نه. اما به هر حال، این طرح یک طرح غیرعادی است، چون شما در یک اقتصاد عادی، سهمیهبندی راه نمیاندازید؛ هر چند که انتخاب دولت این بوده است که به جای رقابتی و واقعی کردن قیمت نان، با سختتر کردن فرآیند فروش آن، میزان مصرف را کنترل یا دستکم میزان رشد مصرف را کنترل کند. »
چرا نانوایان سر خود تعداد کمتری نان به مشتری میفروشند؟
نانواها هم قصههای خودشان را دارند. «کیهان»، دارنده یک نانوایی تافتونی در منطقه دو شیراز میگوید وقتی تورم در جامعه بیداد میکند، چرا نباید قیمت نان هم متناسب با تورم افزایش پیدا کند؟ تکلیف نانوا و سود و زیانش چه میشود: «شما چه یک کیسه آرد سهمیه داشته باشید، چه ۱۰۰ کیسه، به هر حال باید در مغازه خود را باز کنید و پول آب و برق و دستمزد کارگر را بدهید. همین هم باعث شده است که برخی نانواها هیچ چارهای به جز گرانفروشی نداشته باشند.»
او درباره مشکلات صنف نانوا میگوید: «سهمیه آرد دریافتی آنها کاهش پیدا کرده است و اگر بخواهند این میزان نان را به هر تعدادی که مشتری درخواست میکند بفروشند، دیگر تا ظهر باید در نانوایی خود را ببندند.»
از طرف دیگر، به گفته او، هر نانوا موظف است کیسه آردش را بین تعدادی مشتری توزیع کند. با این حساب، نمیتواند مثلا به یک مشتری ۳۰ عدد نان بفروشد، چون در آن صورت همان سامانهای که کار گذاشته شده است، این فروش را غیرمنطقی تشخیص میدهد و نانوا را جریمه میکند.
کیهان به عنوان یک نانوا از این طرح راضی نیست و مشکلات زیادی دارد. او به عنوان مثال به معضل تغذیه اتباع خارجی که فاقد کارت بانکی هستند، اشاره میکند و میگوید آنها ناچار به خرید نان با پول نقد هستند.
به گفته آرش حسننیا، روزنامهنگار اقتصادی، از زمان اجرای این طرح، یعنی از تابستان ۱۴۰۱، این ادعا را مطرح کردهاند که از رشد مصرف آرد جلوگیری و در این دو ساله، ۶۵ هزار میلیارد تومان یا به عبارتی، سالی یک و نیم میلیون تن آرد صرفهجویی شده است و آنچه همچنان توزیع میکنند، چیزی حدود هشت تا ۱۰ میلیون تن آرد دولتی در سال است.
اما به گفته این کارشناس، با توجه به نشانهها، به نظر میرسد که همه چیز به شکل آزمون و خطا پیش رفته است: «به این شکل که به مشکل اتباع خارجی فاقد حساب و کارت بانکی مثلا در استانهایی همچون سیستان و بلوچستان و کرمان توجه نشده است یا به فصولی که جا به جاییهای بزرگ جمعیتی رخ میدهد، مثل تعطیلات نوروز یا تعطیلات تابستان. این که مثلا یک نانوایی در یک ده در شمال، در حالت عادی روزی ۱۰۰ عدد نان میپخته و حالا که با حجم انبوه مسافران تابستانی مواجه شده است، چه طور سهمیه ۱۰۰ عددی را مثلا به هزار عدد برای مدت زمان دو هفتهایی افزایش دهد؟»
حسننیا به بخش دیگری از مشکلات نانواها اشاره میکند: «درست است که آرد به قیمت دولتی به نانوا تعلق میگیرد اما نکتههای بسیاری در اجرایی شدن این طرح دیده نشدهاند؛ مثلا دستمزد کارگرها طبق تورم افزایش پیدا میکند و اجاره ملک یا هزینه آب و برق نانوا افزایش پیدا مییابند اما به همان نانوا به این بهانه که شما آرد دولتی دریافت میکنید، اجازه نمیدهند قیمت نان را متناسب با تورم بالا ببرد. نانواها هم نمیتوانند به مدت طولانی در چرخه زیان دوام آورده و همچنان ضرر کنند. همین میشود که با ترفندهایی مثل پول کنجد یا پول پلاستیک و یا با کم کردن حجم چانه نان، تلاش میکنند جلوی زیان را بگیرند. نتیجه این اقدامات، افزایش غیر رسمی قیمت نان است، چون نانوا نتوانسته است هزینههای خود را در چارچوب این سامانه تامین کند.»
مسعود پزشکیان هفته گذشته در نخستین نشست خبری با خبرنگاران، در پاسخ به سوال یک خبرنگار در این باره که آیا افزایش قیمت نان با موافقت دولت او بوده است یا خیر، گفت همواره نگاهش به سمت کسانی است که مشکل دارند و سفره مردم نباید مشکل پیدا کند.
او گفت تلاش کرده است اکثر این مشکلات را رفع و رجوع کند اما باید برای حل مشکلات سفره مردم، ناترازیها را حل کرد و قدرت خرید مردم را بالا برد.
تغییر قیمت سلیقهای و متغیر نان از سوی نانوایان
بررسیهای میدانی نشان میدهند که نانوایان هم با قیمت نان برخوردی سلیقهای و خارج از کنترل میکنند.
«میترا رفیعی»، خانهدار و ساکن منطقه یک تهران میگوید نان تافتون را هزار و ۵۰۰ تومان میخرد. اما از آنجا که تافتونهای امروزی به دلیل کوچک شدن چانه خمیرها، بیشباهت به نان سبک لواش نیستند، به ناچار به تعداد بیشتری نان نیاز دارند.
به گفته این شهروند، بهرغم آن که دولت گفته نان «بربری» چهار هزار تومان است اما او نان بربری ساده را پنج هزار تومان و کنجدی را ۱۲ هزار تومان میخرد.
میترا میگوید نان سنگک هم قیمت متغیری دارد: «دولت گفته نان سنگک بدون کنجد پنج هزار تومان، با یک واحد کنجد نزدیک هفت هزار تومان و با کنجد بیشتر تا نزدیک ۱۰ هزار تومان است اما من تا به حال نان سنگک را به این قیمتهای اعلام شده نخریدهام. اگر کوچک و بدون کنجد باشد، بین شش تا هشت هزار تومان و اگر بزرگتر باشد، تا دانهای ۲۰ هزار تومان هم فروخته میشود.»
میترا به برخی نانهای لاکچری سنتی هم اشاره میکند که قیمتهایی فراتر از این رقمها دارند: «اخیرا از سوی برخی نانواییها دو آیتم جدید به نان سنکگها اضافه شده که قیمتشان فقط به چند دانه کنجد کمتر و یا بیشتر بستگی دارند. نان سنگک مخصوص که گاهی تا ۲۵ هزار تومان فروخته میشود و نان سنگک ویژه میتواند تا ۴۰ هزار تومان هم فروخته شود »
به گفته آرش حسننیا، هدف سامانه نان، کنترل مصرف و کاهش فروش نان خارج از سیستم یارانهای است؛ این که مثلا یارانه نان سنتی وارد بخش شیرینی پزی یا نان فانتزی نشود یا آرد دولتی را به کشورهای دیگر، از جمله افغانستان قاچاق نکنند و یا نان یارانهای به دلیل ارزانی آن، جای علوفه را نگیرد و تبدیل به غذای دامها نشود.
به باور او، همین هم باعث شده است تا دولت برای آن که هم قیمت نان سنتی را گرانتر از این که هست نکند و هم مصرف را کنترل کند، به سمت سیاستهای غیرقیمتی رفته و با ایجاد سامانه و کارت و محدودیت، تلاش کند کاری را بکند که به گفته او، آرزوی انجامش را در حوزه بنزین هم دارد.
از بخش پاسخگویی دیدن کنید
در این بخش ایران وایر میتوانید با مسوولان تماس بگیرید و کارزار خود را برای مشکلات مختلف راهاندازی کنید
ثبت نظر