ایران با داشتن ۱۵ همسایه آبی و خاکی بین دریای خزر، بزرگترین دریاچه کره زمین در شمال و پرترددترین مسیر آبی انرژی در جهان، یعنی خلیج فارس، در موقعیتی استراتژیک بین دو قاره اروپا و آسیا قرار دارد. اما همزمان، ۴۵ سال است که در یک تنش دائمی با همسایگان است و از این فرصت قادر به بهره برداری نیست. در سلسله مطالب «سایه سنگین همسایگی»، درباره روابط ایران و همسایگانش مینویسیم. در این مطلب، به رابطه ایران و ترکمنستان پرداختهایم.
***
«برای استقبال از رییسجمهوری ترکمنستان و همراهانش به فرودگاه رفتیم. در ملاقات خصوصی درباره مسایل زیادی با هم حرف زدیم و اطلاعات زیادی داد… درباره سفرش به اسراییل توضیحاتی داد و گفت اکثر سران اسراییل خاطرات خوبی از گذشته خود با ایران یا در ایران نقل میکردهاند، منجمله رییسجمهوری و همسرش و امید دارند در آینده روابطشان با ایران بهتر شود.» (یادداشت «اکبر هاشمی رفسنجانی»، رییس جمهوری وقت ایران، تیر ۱۳۷۴)
شاید در این زمانه باورپذیر نباشد که روزگاری مقامهای اسراییل از طریق «صفرمراد نیازف»، رییسجمهوری ترکمنستان برای جمهوری اسلامی ایران پیام میفرستادند. اولین دولتی که استقلال ترکمنستان را پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به رسمیت شناخت، ایران بود.
عشقآباد نزدیکترین پایتخت یک کشور خارجی به مرزهای ایران است. فاصله این شهر تا مرز ایران فقط ۱۷ کیلومتر است. جادهای به طول ۴۵ کیلومتر پایتخت ترکمنستان را به گذرگاه مرزی ایران متصل میکند. ایران و ترکمنستان از جمله معدود همسایگانی هستند که هم مرز مشترک زمینی و هم مرز دریایی در خزر با هم دارند.
در این مرز، زمانی رادارهای جاسوسی اتحاد جماهیر شوروی از ایران مستقر بودند. با استقلال ترکمنستان، انگار به طور غیرمنتظره سرنوشت به نفع ایران تغییر کرد.
کشوری که تا پیش از آن همسایه یکی از ابرقدرتهای جهان و پهناورترین کشور دنیا و یک دولت دارای بمب اتمی بود، ناگهان همه این تهدیدها مرزی را پشت سر گذاشته و همسایگانی در حوزه تمدنی خود پیدا کرده بود که به ایران به عنوان یک پشتیبان دوره گذار از شوروی نگاه میکردند.
روابط نزدیک شخصی میان صفر مراد نیازف، اولین رییسجمهوری ترکمنستان با رییسجمهوری وقت ایران، «اکبر هاشمی رفسنجانی»، تا جایی پیش رفته بود که بر اساس خاطرات دهه ۱۳۷۰ هاشمی، نیازف اسراری از وضعیت روسیه تحت رهبری «بوریس یلتسین» رییسجمهوری را با او در میان میگذاشته و مشورتهایی برای تنظیم روابط تهران و مسکو به او میداده است: «عصر برای استقبال از آقای نیازف به فرودگاه مهرآباد رفتیم. اطلاعات زيادی داد؛ مثلاً معتقد است كه آقای چرنومیردین، نخست وزير روسيه، با امريكا هماهنگ است و به فكر تجديد حالت قدرت شوروی سابق است كه البته اين با سياست امريكا نمیسازد و وزارت امورخارجه ما هم این نظر را قبول ندارد. میگويند او به نفع تركمنستان و ايران نيست ولی آقای يلتسين را بهتر میدانند.»
هاشمی درباره این ملاقات که تیر ۱۳۷۴ انجام شده، گفته بود در مسیر فرودگاه «مهرآباد» تا کاخ «سعدآباد» از كوتاهی بعضی از وزرایشان از تصويب همكاریها گله كرده بوده است: «در مسير تا سعدآباد در اين خصوص تأكيد نمودم كه ايران با قدرت فنی و مزيتهای نسبی كه دارد، میتواند طرحها را ارزان نيز تمام كند و اگر در مناقصهها جدی گرفته شود، امكان پايين آمدن قيمتها با رقابت جدی پيش میآيد.»
ایالات متحده از ابتدا تلاش میکرد در روابط ایران و ترکمنستان نقش بازی کند. تحریم «داماتو» که ممنوعیت سرمایهگذاری در صنایع نفت و گاز ایران بود، در همان دوره و در زمان ریاست جمهوری «بیل کلینتون» اعمال شده بود.
نیازف در گفتوگوهای خصوصی با هاشمی رفسنجانی گفته بود دولت امريكا صريحاً با عبور خط لوله گاز تركمنستان از خاك ايران مخالفت میكند و مايل است خط لولهای که گاز ترکمنستان در خزر را قرار بود صادر کند، از مسیر جمهوری آذربايجان و گرجستان به تركيه برود. با وجود این، نیازف به ایران اطمینان داده بود در همکاریهای اقتصادی و بازرگانی دو کشور اخلالی ایجاد نمیشد.
هرچند این خط لوله با این که اقتصادیتر بود از ایران عبور کند، از مسیر دیگری احداث شد اما نیازف تا زنده بود به وعده خود عمل کرد؛ وضعیتی که پس از آن پایدار باقی نماند.
روابط او با ایرانیها به شکلی نزدیک شده بود که هاشمی رفسنجانی چند بار در خاطراتش آورده است نیازف «اسرار» به او میگوید. روابط شخصی دو رییسجمهوری به وضوح بر روابط دو کشور اثر گذاشته بود.
در دیدارهایش با هاشمی رفسنجانی، نیازف به او درباره این که روسای جمهوری کشورهای تازه استقلال یافته از شوروی درباره ایران چه میگویند، هشدار میداد. با این که در عمل تا چند سال قبل از آن در یک واحد سیاسی، یعنی شوروی با آنها شریک محسوب میشد، ترکمنستان خود را با ایران نزدیکتر احساس میکرد. در آن دوره به دنبال کمبود شدید گندم و بیپولی دولت در آن کشور، ایران نیازهای حیاتی ترکمنستان را تامین کرد. هاشمی رفسنجانی گفته بود در ازای گندم و غلات صادراتی ایرانی، پول نمیخواهد و از ترکمنستان پنبه میگیرد.
مسایلی که او به طور خصوصی با هاشمی رفسنجانی در ملاقاتهای متعدد سالانه در میان میگذاشت، ضعف شناخت جمهوری اسلامی از دوره پس از شوروی را تا حدی جبران میکرد: «گفت وزير امور خارجه آذربايجان به او گفته كه تبريز بايد مركز (جمهوری) آذربايجان شود. آقای كلينتون در ملاقات با آقای (بوریس) يلتسين (رییسجمهوری روسیه) گفته هنگام گلولهباران پارلمان از سوی آقای يلتسين، امريكا از او حمايت كرده و حالا بايد او در سياست تضعيف ايران حمايت كند كه يلتسين در خصوص نيروگاه بوشهر نپذيرفته است. میگفت امريكا از تقسيم شدن دريای خزر مطابق سياست آذربايجان حمايت میكند و از او خواسته كه بپذيرد و او نپذيرفته...درباره طرحهایی كه به اسرایيل دادهاند، مثل سيلوها و احيای زمينها و شيرين كردن آبشور توضيح داد.»
با این که روابط نیازف با اسراییل و امریکا همچون روابط جمهوری آذربایجان با آن دو کشور خوب بود اما هرگز این دو موضوع موجب تنش میان تهران و عشقآباد نبودند. سفارت امریکا در ترکمنستان زمانی مرکز نظارت منطقهای ایالات متحده بر ایران بود. این مرکزیت بعدها به امارات منتقل و نقش کشورهای ثالث در تنش میان دو کشور کمتر هم شد. در برابر همراهی نیازف، ایران هم با او روابط فوقالعادهای در زمان هاشمی رفسنجانی داشت. این دوره هنوز «علی خامنهای» قدرت کامل در ایران را قبضه نکرده بود و رییسجمهوری ایران هنوز اختیار و اعتبار داشت.
طرح تشکیل اولین جلسه روسای جمهوری دریای خزر زمان هاشمی رفسنجانی به تصویب کشورهای ساحلی رسیده بود. نیازف در جریان اجلاس اکو در ترکیه از هاشمی رفسنجانی خواسته بود که با میزبانی ترکمنستان موافقت کند. هاشمی رفسنجانی در خاطراتش از ۱۵ تیر ۱۳۷۲ نوشته که نیازف در استانبول به او گفته بود بعضی سران به دلیل اعتیاد به الکل، نمیخواهند جلسه در ایران باشد: «پذیرفتم.»
با وجود این سابقه خوب در شروع، جمهوری اسلامی قادر به حفظ این وضعیت نشد. یک دهه پس از استقلال ترکمنستان، اختلافات کم کم شروع شدند، به نحوی که در دهه چهارم آن، «مسعود پزشکیان»، رییسجمهوری ایران پس از سفر به ترکمنستان و دیدار با «قربانقلی بردی محمداف»، رییسجمهوری آن گفت این کشور به ایران گاز نمیفروشد: «ترکمنستان حاضر نیست با دولت ما قرارداد گازی ببندد و میگوید که دولت [ایران] پول ما را نمیدهد.»
ایران و ترکمنستان علیرغم روابط گرمی که با هم داشتند، در چند زمینه با اختلافاتی مواجه شدند که عمدتاً به مسایل انرژی، بدهیهای ایران، اختلافات مرزی و دریایی و موضوع تبلیغات مذهبی و فرهنگی از سوی جمهوری اسلامی مربوط میشوند. اختلافات مرزی دو کشور در مواردی به درگیری و تبادل آتش هم منجر شد، هرچند که به اخبار درز نکردند و فقط در خاطرات مقامها، از جمله هاشمی رفسنجانی چندین سال پس از واقعه ثبت شدند.
یکی از مهمترین اختلافات پایدار و قدیمی میان ایران و ترکمنستان، به حوزه انرژی و گاز برمیگردد. ترکمنستان یکی از تأمینکنندگان گاز برای ایران، به ویژه مناطق شمالی کشور است. اما در سالهای گذشته چندین بار به دلیل اختلاف بر سر قیمت گاز صادراتی و بدهکار باقی ماندن ایران، ترکمنستان صادرات گاز را متوقف کرده است.
در ایران معتقدند که ترکمنستان به دلیل نیاز جمهوری اسلامی به گاز در فصول سرد، اقدام به افزایش قیمت میکند که این موضوع منجر به بروز تنشهای مکرر شده است. در مقابل، ایران تلاش کرده از طریق مذاکره و طرح دعاوی حقوقی، این مساله را حل کند اما هنوز چالشها برطرف نشدهاند و مهمتر از آن سابقه ایران نزد ترکمنها آسیب دیده است.
ایران و ترکمنستان با وجود مرز زمینی مشترک و طولانی خود، در موضوعات مرزی و ترانزیتی با مشکلاتی مواجه هستند. به عنوان یک مسیر ترانزیتی، ایران کشور مهمی برای این همسایهاش محسوب میشود و ترکمنستان را از راه خشکی ارزان قیمتی به بازارهای خلیجفارس و اروپا متصل میکند. اما تحریمها و پرهزینه شدن همکاری با ایران، باعث شدهاند که ترکمنستان کنترلهای سختگیرانه به کار بگیرد. این سختگیریها شامل کنترلهای امنیتی دقیقتر و گاهی وضع قوانین پیچیده مرزی است؛ برای نمونه، به دلیل نگرانی از قاچاق کالا و افزایش تبادلات غیرقانونی، ترکمنستان به دفعات در مرزهای مشترک خود با ایران عبور و مرور کامیونها را محدود و عبور کالاها را مشروط به گذراندن چندین مرحله بررسی کرده است که این تمهیدات سرعت تردد کالاها را کم و هزینههای صادرات و واردات را برای تجار ایرانی بیشتر کردهاند.
سیاست خاص جمهوری اسلامی ایران باعث شدهاند که کشورهای همسایه ایران برای در امان ماندن از عواقب، در همکاری با ایران محافظهکاری کنند. مسعود پزشکیان و قربانقلی بردی محمداف روسایجمهوری فعلی ایران و ترکمنستان سند خواهرخواندگی دو بندر «امیرآباد» و «ترکمنباشی» را در تهران امضا کردند اما به فاصله کوتاهی به دلیل ادعای صادرات تسلیحات از بندر امیرآباد به روسیه و استفاده از آن در تجاوز نظامی به اوکراین، بندرامیرآباد از سوی اتحادیه اروپا و سپس بریتانیا و امریکا تحریم شد. چه کشوری علاقهمند است در این وضعیت رو به همکاری نزدیکتری با جمهوری اسلامی بیاورد؟
در برخی موارد، ترکمنستان ورود کامیونهای ایرانی حامل مواد غذایی و کالاهای اساسی را به دلیل شرایط بهداشتی یا عدم تطابق با استانداردهای ترکمنی مسدود کرده است.
زمانی سفارت امریکا در عشقآباد نماینده اصلی ایالات متحده در نظارت بر وضعیت ایران بود. هرچند در سایت «ویکیلیکس» آمده است که واشنگتن این مرکز را به امارات متحده عربی انتقال داده بود اما باعث دلخوری جمهوری اسلامی از ترکمنستان شد.
ترکمنستان یک کشور همزبان و همفرهنگ با بخشهای ترکمننشین ایران، در برخی موارد نگران تأثیرات فرهنگی و سیاسی ایران بر ترکمنها بوده است. تبلیغات شیعی در اوایل دوره تاسیس ترکمنستان از سوی جمهوری اسلامی شدید بود. حکومت ایران تصور میکرد از فرصت فروپاشی شوروی برای جلب مردم جمهوریهای سابق به مذهب شیعه باید استفاده کند. این وضعیت نگرانیهای مزمنی را در میان کشورهای آسیای میانه و قفقاز، از جمله ترکمنستان ایجاد کرد که هنوز هم ادامه دارد و آثار آن را میتوان مشاهده کرد.
ایران نیز به دلیل نگرانیهای امنیتی و فرهنگی، حساسیتهای خاصی نسبت به مناطق مرزی و تاثیرات فرهنگی ترکمنستان در آن مناطق دارد. این مسایل فرهنگی و نگرانیها از امکان گسترش اندیشهها و نفوذ فرهنگی باعث شدهاند که روابط دو کشور گاهی تحت تاثیر قرار گیرند و هر دو کشور برای حفظ هویت فرهنگی و سیاسی خود تلاش کنند.
ترکمنستان در سالهای اخیر بر خلاف اوایل دوره استقلال، سیاست بیطرفی در امور بینالمللی را دنبال میکند و از همپیمانیهای سیاسی با ایران پرهیز دارد. فشارهای خارجی، بهویژه تحریمهای ایالات متحده باعث شدهاند تا ترکمنستان در برخی موارد روابط خود با ایران را محدود و از همکاریهای نزدیکتر اجتناب کند. این همکاریهای در حال حاضر به حد ضرورت بین دو کشور همسایه متوقف شدهاند.
اختلافات بر سر مسایل اقتصادی و انرژی، فضای بیاعتمادی سیاسی بین دو کشور را تقویت کرده که ماندگارترین اثر آن بر تعیین خط مبدا در دریای خزر است.
این خط فرضی مبنای تقسیم کف دریای خزر بین پنج کشور ساحلی است که بر اساس آن، دولتها میتوانند منابع نفت و گاز خزر را بین خود قسمت کنند. هرچه خط مبدا جلوتر از خط خشکی و ساحل باشد، سهم کشورها از کف دریای خزر هم بیشتر خواهد بود. اساسیترین اختلاف را در حال حاضر ایران در خزر، با ترکمنستان و جمهوری آذربایجان برای تعیین این خط دارد.
شکل ساحل ایران در دریای خزر بر خلاف دیگر کشورهای ساحلی، تو رفته است و به دلیل این عارضه جغرافیایی، سهم آن هم از دریا کمتر خواهد شد، در حالی که همراه روسیه دو مالک تاریخی خزر بوده است.
استدلال کشورهای دیگر در این باره کاملا به ضرر ایران و به سود ترکمنستان و جمهوری آذربایجان است. آنها به یک خط فرضی از نقطه مشترک مرکزی ایران و ترکمنستان به اسم «حسینقلی» اشاره میکنند که مربوط به کنترل مرز هوایی برای هدایت هواپیماها بوده است و میگویند حداکثری که از مساحت دریای خزر پیش از فروپاشی شوروی در اختیار ایران بوده، همین است. اما ایران تا به حال این استدلال را با توجه به اسناد باقی مانده از آن سالها رد کرده است.
کنوانسیون نظام حقوقی دریای خزر که در سال ۱۳۹۷ در قزاقستان به امضای روسای جمهوری پنج کشور رسید، به ایران امتیاز داده که به دلیل عارضه جغرافیایی در خزر، به شکل ویژهای خط مبدا خود را ترسیم کند که این عارضه جبران شود. ترسیم این خط جز با موافقت و همراهی دو کشور که یکی از آنها ترکمنستان است، ممکن نیست.
ترکمنستان بر خلاف توافقهایی که قبلا ایران از اعضای آن بود، مرز خود را با کشور شمالی خود، یعنی قزاقستان ترسیم کرده است. روشهای تقسیم خزر از سوی ترکمنستان یکبار حتی نزدیک بود که باعث لغو سفر «محمد خاتمی»، رییسجمهوری وقت ایران به عشقآباد و غیبت از نشست روسای جمهوری کشورهای ساحلی شود.
ترکمنستان نقشههایی را در محل اجلاس نصب کرده بود که حقوق ایران را در خزر نقض میکردند. خاتمی به اشاره سفیر ایران در عشقآباد، در فرودگاه مهرآباد تهران در حال انصراف از سفر بود که مقامهای ترکمنستان آن نقشه را جمع کردند. هرچند که فشار آن چهار کشور به میزبانی ترکمنستان باعث بروز کمردرد عصبی در خاتمی و بستری شدنش در بیمارستانی در پایتخت آن کشور شد.
اختلافات موجود بین دو کشور که سایهای از بدبینی دائم به روی روابط انداخته، کار در این زمینه را سختتر هم کرده و روابط ایران و ترکمنستان را در یک وضعیت کم و بیش متوقف شده قرار داده که فقط اقتضائات همسایگی از تیرهتر شدن آن جلوگیری کرده است.
از بخش پاسخگویی دیدن کنید
در این بخش ایران وایر میتوانید با مسوولان تماس بگیرید و کارزار خود را برای مشکلات مختلف راهاندازی کنید
ثبت نظر