حمله به قشم؛ چرا کار ایران و امارات به درگیری نظامی کشید؟

در آخرین ساعات هفدهم اردیبهشت و در وضعیتی که آتش‌بس شکننده میان ایران و آمریکا هنوز برقرار است، صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد که به جزیره قشم حمله نظامی شده است. خبرگزاری «فارس» وابسته به سپاه پاسداران گزارش داده که در جریان درگیری میان نیروهای مسلح و «دشمن»، بخش‌هایی از محدوده تجاری اسکله بهمن در قشم هدف قرار گرفته است. صداوسیما گزارش داد که انفجار در اسکله بهمن قشم بوده و ساختمان اداری اسکله آسیب دیده است. چرا کار ایران و امارات به این‌جا کشید؟

***

در طول ۳۹ روز حملات اسراییل و آمریکا به ایران، جمهوری اسلامی ایران  صدها موشک و پهپاد به سوی امارات متحده عربی شلیک کرد. به گفته مقام‌های اماراتی حملات ایران شامل بیش از ۵۰۰ موشک بالستیک، ده‌ها موشک کروز و بیش از دو هزار پهپاد بوده است. این تعداد حمله موشکی و پهپادی، حتی بیشتر از تعداد حملات موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی به اسراییل بود که به‌طور مستقیم درگیر جنگ با آن شده است.

 اکنون نیز از ابتدای این هفته، تهران عملا اجازه ورود بخش قابل‌توجهی از کشتی‌های تجاری به بندر فجیره، یکی از مهم‌ترین بنادر ترانزیتی خلیج فارس، را نمی‌دهد؛ اقدامی که نشانه‌ای از تبدیل شدن تنگه هرمز به مهم‌ترین اهرم فشار ایران در جنگی است که از ۲۸ فوریه با حملات آمریکا و اسراییل آغاز شد.

در میانه این بحران، در حالی که به ظاهر آتش بس میان ایران و آمریکا ادامه دارد، وزارت دفاع امارات اعلام کرد که سامانه‌های پدافندی این کشور چندین موشک و پهپاد شلیک‌شده از سوی ایران را رهگیری کرده‌اند. اما تنها یک روز بعد، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هرگونه حمله به امارات را تکذیب کرد و در بیانیه‌ای گفت نیروهای مسلح ایران «هیچ عملیات موشکی یا پهپادی علیه امارات» انجام نداده‌اند. تهران همچنین هشدار داد که در صورت هرگونه اقدام تلافی‌جویانه، پاسخ «کوبنده و پشیمان‌کننده‌ای» خواهد داد.

این وضعیت، بخشی از الگوی پیچیده‌ای است که در هفته‌های اخیر در روابط تهران و ابوظبی شکل گرفته است؛ رابطه‌ای که سال‌ها میان همکاری اقتصادی گسترده و رقابت امنیتی منطقه‌ای در نوسان بود، اما اکنون به یکی از حساس‌ترین جبهه‌های جنگ خاورمیانه تبدیل شده است.

امارات در سال‌های گذشته تلاش کرده بود میان حفظ روابط اقتصادی با ایران و تعمیق همکاری‌های امنیتی با آمریکا و اسراییل تعادل برقرار کند. اما از نگاه تهران، این تعادل مدت‌هاست از میان رفته است. مقام‌های ایرانی معتقدند زیرساخت‌های امنیتی و اطلاعاتی امارات در عمل در خدمت عملیات آمریکا و اسراییل قرار گرفته‌اند؛ اتهامی که ابوظبی آن را رد می‌کند.

توافق‌های موسوم به «ابراهیم» و عادی‌سازی روابط امارات و اسراییل نقطه عطفی در این بی‌اعتمادی بود. «علی خامنه‌ای»، رهبر کشته شده جمهوری اسلامی در زمان این توافق گفته بود که امارات متحده عربی «به دنیای اسلام، به کشورهای عربی، به کشورهای منطقه و به فلسطین خیانت کرد» و هشدار داد که این اقدام «دوام نخواهد داشت.»

هرچند پس از آن با بهبود روابط ایران و عربستان، روابط با امارات هم از سطح کاردار به سطح سفیر ارتقا پیدا کرد اما از آن زمان، ایران بارها هشدار داده بود که حضور امنیتی اسراییل در کشورهای حاشیه خلیج فارس را تحمل نخواهد کرد. حمله پی‌درپی به کشتی‌های تجاری مرتبط با اسراییل در خلیج فارس پس از این هشدارها بود. زمانی که هنوز جنگ دوازده روزه هم شروع نشده بود.

جنگ اخیر که با عملیات «خشم حماسی» آمریکا شروع شد، این تهدیدها را وارد مرحله‌ای عملیاتی کرد. ایران دیگر به وعده‌ای که داده بود که «پایگاه‌های آمریکا در منطقه» را هدف مشروع می‌داند، به گفته خود پایبند نماند و دامنه حملاتش را به شهرها و حتی هتل‌ها در امارات هم گسترش داد.

هرچند هنوز هیچ مدرک مستقلی درباره مشارکت مستقیم امارات در حملات اولیه آمریکا و اسراییل علیه ایران منتشر نشده، اما حضور پایگاه‌های نظامی آمریکا در خاک امارات و همکاری نزدیک اطلاعاتی میان ابوظبی و واشینگتن و روابط گرم امارات و اسراییل و امارات، باعث شد تهران این  کشوری را که بر سر جزایر سه‌گانه اختلافاتی با ایران دارد، بخشی از «محور جنگ» تلقی کند.

امارات طی سال‌های اخیر موفق شده مساله خود با حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه را ‌نه‌تنها به کشورهای عربی که به روابط خود با چین، روسیه، اتحادیه اروپا تسری دهد و آن‌ها را دست‌کم در حد بیانیه با موضع خود همراه کند و بگوید که ایران این جزایر را به «اشغال» خود درآورده است.

طی روزهای جنگ، گزارش‌های تایید‌نشده‌ای از حملات امارات به جزایر ایرانی هم منتشر شد. هشدار پی‌درپی قرارگاه مرکزی خاتم الانبیا که مدیریت جنگ در ایران را برعهده دارد درباره «عواقب هرگونه تجاوز به جزایر»، نشان می‌دهد که اتفاق اعلام نشده نظامی در این جزایر دور از ذهن نیست. حالا دیگر روی دو طرف به یکدیگر باز شده است.

در نتیجه جنگ اخیر،  تنگه هرمز و بنادر امارات به یکی از اهداف اصلی فشار ایران تبدیل شد. داده‌های شرکت‌های ردیابی دریایی نشان می‌دهد تردد کشتی‌های حامل کالا از تنگه هرمز در روزهای اخیر به پایین‌ترین سطح خود از زمان آغاز جنگ رسیده است. در حالی‌که پیش از جنگ روزانه حدود ۱۲۰کشتی از این مسیر عبور می‌کردند، اکنون برخی روزها تنها یک کشتی از تنگه عبور کرده یا حتی هیچ عبوری ثبت نشده است.

بندر فجیره، که برای امارات اهمیت راهبردی دارد، در هفته جاری شاهد اختلال شدید در ورود کشتی‌ها بوده است.  حمله به یک کشتی اماراتی پس از آتش بس، خشم حتی قطر را هم برانگیخت.

این بندر به‌طور سنتی یکی از مسیرهای جایگزین صادرات انرژی در خارج از خلیج فارس محسوب می‌شد و برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز توسعه یافته بود. اما اکنون حتی این نقطه نیز از فشار جنگ مصون نمانده است.

در روزهای اخیر، چندین کشتی تجاری و نفت‌کش در آب‌های اطراف امارات و عمان هدف حمله قرار گرفته‌اند. بندر فجیره نیز شاهد آتش‌سوزی‌هایی بوده که تصاویر آن توسط رسانه‌ها و نهادهای راستی‌آزمایی بررسی شد. تهران هرگونه مسوولیت در این حملات را رد کرده است.

در همین حال، آمریکا تلاش کرد با عملیات نظامی موسوم به «پروژه آزادی» مسیر عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز را باز نگه دارد. واشینگتن اعلام کرد دو کشتی تجاری با پرچم آمریکا با موفقیت از تنگه عبور کرده‌اند، اما ایران این ادعا را رد کرد. داده‌های ردیابی دریایی نیز نشان می‌داد برخی کشتی‌ها برای عبور از منطقه، فرستنده‌های خود را خاموش کرده‌اند که برای جلوگیری از شناسایی انجام می‌شود.

شدت بحران تا جایی پیش رفت که «مارکو روبیو»، وزیر خارجه آمریکا، کشتی‌های گرفتار در تنگه هرمز را «رهاشده» توصیف کرد و گفت برخی کشورها از واشینگتن خواسته‌اند کشتی‌هایشان را به مکان امن هدایت کند. او هشدار داد که بحران فقط تجارت جهانی را تهدید نمی‌کند، بلکه جان ملوانان نیز در خطر است.

در مقابل، ایران تلاش کرده است نشان دهد کنترل تنگه هرمز بخشی از توان بازدارندگی آن است. مقام‌های ایرانی بارها تاکید کرده‌اند که اگر صادرات نفت و تجارت ایران مختل شود، امنیت انرژی منطقه نیز تضمین نخواهد شد.

اما این استراتژی برای تهران بدون هزینه نبوده است. حملات موشکی و پهپادی به امارات نه‌تنها خطر درگیری مستقیم با کشورهای عرب خلیج فارس را افزایش داده، بلکه فشار دیپلماتیک بر ایران را نیز تشدید کرده است. بحرین در روزهای اخیر تابعیت ده‌ها نفر را به اتهام حمایت از حملات ایران لغو کرد و کشورهای عرب منطقه به‌طور فزاینده‌ای نسبت به گسترش جنگ ابراز نگرانی می‌کنند.

با این حال، نشانه‌هایی نیز از تلاش برای مهار بحران دیده می‌شود. «عباس عراقچی»، وزیر خارجه ایران، در سفر به عمان درباره «تضمین عبور امن» از تنگه هرمز گفت‌وگو کرده و برخی مقام‌های غربی معتقدند هرگونه توافق احتمالی میان تهران و واشینگتن ابتدا بر بازگشایی مسیر کشتیرانی متمرکز خواهد بود و سپس به پرونده هسته‌ای خواهد پرداخت.

اما فعلا خلیج فارس همچنان در وضعیت نیمه‌جنگی باقی مانده است؛ منطقه‌ای که زمانی شریان اصلی تجارت انرژی جهان بود، اکنون بیش از هر زمان دیگری به میدان تقابل مستقیم ایران، آمریکا و متحدان منطقه‌ای آن‌ها تبدیل شده است.

اینک امارات متحده عربی که زمانی مفر جمهوری اسلامی از تنگناهای اقتصادی و تجاری و بانکی بود، سومین کشوری است که طی سه‌ماه اخیر پس از حملات بی‌امان جمهوری اسلامی و خویشتن‌داری طولانی در برابر آن، سرانجام اهدافی در جزیره قشم را هدف حمله نظامی قرار داد.

حملات نظامی هفته‌های اخیر جمهوری اسلامی به امارات به معنی پایان گرفتن امکان استفاده از امکانات آن کشور برای دور زدن تحریم‌ها و واردات کالاست. این حملات حتی منجر به بی‌ثبات‌شدن زندگی ایرانیانی شده که در امارات کار و فعالیت تجاری داشتند و با حکومت ایران هم ضرورتا مرتبط نبودند. تعطیلی بیمارستان ایرانیان دبی که پیش از انقلاب در امارات افتتاح شده بود، نشان واضحی است از آن‌چه در روابط جمهوری اسلامی ایران و امارات در جریان است.