هجده سال پیش که ایران به کنوانسیون حفاظت از میراث ناملموس یونسکو پیوست، کسی فکرش را هم نمیکرد که ثبت میراث ناملموس در ایران باعث درگیری و تنش بین دو قوم شود.
از ثبت نوروز بهعنوان اولین و مهمترین میراث ناملموس ایران و چند کشور منطقه در یونسکو تا ثبت انواع میراث فرهنگی ناملموس در داخل کشور، همه اینها حس همگرایی فرهنگی و توافق داخلی و منطقهای برای حفاظت و ماندگاری یادگارهای فرهنگی داشت، اما کار کمکم به سمت و سوی دیگری رفت و حالا به اختلاف شدید بین دو قوم لُر و قشقایی در استان فارس کشیده است.
بعد از اینکه اعلام شد پوشش محلی زنان و مردان لُر بهصورت منطقهای و مشترک با چند استان ثبت ملی شده است، در روزهای گذشته جمعی از قشقاییها در استان فارس اعتراض کردند که لباس ثبت شده با لباس قشقاییها یکی است. در ویدیوهایی که در شبکههای اجتماعی منتشر شده است، معترضان معتقدند که این لباس در جزییات هم شبیه آن چیزی است که قبلا به نام پوشش قوم قشقایی ثبت شده است.
حفاظت از خردهفرهنگها در برابر بلعیده شدن با تمدن مدرن
اینکه ثبت میراث ناملموس چقدر اهمیت دارد و چانهزدن بر سر شکل یک لباس، دانش پخت یک نوع نان یا یک رسم قدیمی چقدر مهم است، بحث کارشناسان میراث فرهنگی بود و در نهایت به یک تصمیم مهم در سازمان یونسکو منجر شد، تشکیل کنوانسیون حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس.
یونسکو، سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد، که کنوانسیون را در سال ۲۰۰۳ با توافق اعضا ایجاد کرد، در وبسایت خود نوشته است که حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس به افزایش آگاهی، محافظت از سنتها در برابر فرسایش و حمایت از جوامع در حفظ تنوع فرهنگی آنها کمک میکند.
هدف کنوانسیون از تهیه فهرست میراث فرهنگی ناملموس، جلب توجه به آن دسته از عناصر میراث فرهنگی ناملموس است که نمایانگر خلاقیت انسانی و تنوع فرهنگی هستند، بهویژه آنهایی که نیاز به حفاظت فوری دارند.
یونسکو همچنین تاکید کرده است که این کنوانسیون بیشتر با فرآیندها و شرایط سروکار دارد تا محصولات و بر میراث زندهای تمرکز میکند که به وسیله افراد، غالبا بهصورت جمعی، اجرا میشود و از طریق تجربه زنده منتقل میشود.
با این حساب وقتی از ثبت لباس یک قوم در فهرست میراث ناملموس صحبت میشود، بیشتر دانش انتقال آن است تا خود لباس.
میراث فرهنگی ناملموس مجموعهای از آداب و سنن، سنتهای کلامی و دستی و هر آن چیزی است که غیرفیزیکی است، اما بهطور فیزیکی بروز پیدا میکند. مثل دانشی که منجر به پخت یک خوراک میشود، یا مثل یک نوع رقص. دانش، فرهنگ، هویت و شاخصهای که آن لباس با خودش حمل میکند و نسل به نسل منتقل میکند، میراث ناملموس است.
یکی از دلایل ثبت میراث فرهنگی ناملموس حفاظت از فرهنگها و خردهفرهنگهایی است که در طول هزاران سال شکل گرفتند تا در برابر بلعیده شدن از سوی زندگی مدرن محافظت شوند.
زندگی مدرن همچنان دارد تمدنهای کوچک را میبلعد و از بین میبرد. برخی زبانهایی که افراد کمتری با آن صحبت میکنند کمکم از بین میرود. حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس از این جهت مهم شده است که خردهفرهنگها و عناصر فرهنگی تمدنهای کوچک را در برابر هجوم تمدنهای بزرگ و زندگی مدرن حفظ میکند.
بنابراین قرار نبوده حفاظت از میراث ناملموس و ثبت آنها بهشکلی انجام شود که باعث اختلاف و دعوا بین اقوام شود، چنانکه حالا در استان فارس صورت گرفته است.
دلایل اصلی اختلاف اقوام لُر و قشقایی بر سر لباس محلی
اعتراض شهروندان قشقایی به ثبت لباس محلی قوم لُر تقریبا از همان اولین روزهای اعلام این ثبت آغاز شد و در شبکههای اجتماعی بازتاب پیدا کرد. اما برای بسیاری، تفاوت بین لباس محلی قوم لُر در استان فارس و قوم قشقایی مشخص نیست.
«گردآفرید دهقان»، طراح و کارشناس لباس در استان فارس در این مورد به «ایرانوایر» گفت که لباس لُرهای استان فارس و قشقاییها تفاوتهای بسیار کمی با هم دارند، مثلا در بستن دستمال سر.
او که پدرش از اقوام لُر ممسنی فارس و مادرش از عشایر باصری این استان است، درباره ویژگیهای مشترک لباس زنان در اقوام استان فارس توضیح داد: «این لباسها از نظر اندازه یک کلیت دارند. مثلا دامن عشایری که به آن تنبان یا شلیته میگویند، حدودا ۸ تا ۹ متر است همه این را رعایت میکنند، مگر اینکه پارچه، مخملی و سنگین باشد که اندازه آن را پنج متر تا شش متر در نظر میگیرند. در مورد زیر تنبانی هم همه چیز تقریبا شبیه است.»
او اضافه کرد که پیراهنها هم شبیه هم است فقط ممکن است تفاوتهای بسیار ریزی در نوع انتخاب پارچه داشته باشد.
گردآفرید دهقان گفت که از نظر او این لباس که با تفاوتهای بسیار بسیار اندک بهطور جداگانه به نام اقوام لُر استان فارس و قوم قشقایی ثبت شده در اصل لباس عشایر و اقوام استان فارس محسوب میشود، چرا که تمام ایلات و طوایف استان فارس لباس شبیه هم دارند که تفاوتهای بسیار کمی با هم دارند. تفاوتهایی مثل نوع زلف گذاشتن یا لبه کوچکی که کلاه مردان قشقایی دارد.
لباسی که قشقاییها در فارس و بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد و بخشهایی از اصفهان میپوشند، همان لباسی است که لُرهای کهگیلویه و بویراحمد و ممسنی تن میکنند. به گفته برخی از افراد محلی حتی برخی از آداب در عزا و عروسی و موسیقی بین این دو قوم تقریبا یکی است.
بهنظر میرسد قوم ترک قشقایی در طی صدها سالی که در استان فارس مستقر شده بسیاری از مشخصههای فرهنگی اقوام منطقه از جمله لُرها تاثیر گرفته است. شباهت پوشش قشقاییها با لُرهای ممسنی بهدلیل معاشرت و زندگی چند صد ساله این اقوام در کنار هم است و از لُرهای ممسنی گرفته شده است.
وقتی عامل انسجام اقوام به عامل اختلاف تبدیل میشود
تجمع اعتراضی افرادی از قوم قشقایی در اعتراض به ثبت لباس لُرهای استان فارس در فهرست میراث ناملموس، در مقابل اداره میراث فرهنگی استان فارس برگزار شد و واکنش مدیر کل این اداره را به دنبال داشت.
«محمد ثابت اقلیدی» به معترضان وعده رسیدگی به این موضوع را داد و گفت که در روزهای آینده کارشناسانی از تهران به شیراز میروند تا موضوع را بررسی کنند. جالب اینجاست که بهنظر میرسد اتفاقا عامل ایجاد اختلاف ناکارآمدی همین دستگاههای دولتی و مسوولان آن است.
«مریم جلیلوند»، روزنامهنگار حوزه میراث فرهنگی با انتشار پستی در اینستاگرام نوشت: «عجایب مدیریتی در میراث فرهنگی فارس تمامی ندارد.»
او اضافه کرد: «استان فارس سرزمین تنوع فرهنگی و زیستگاه اقوام گوناگونی است که چند هزار سال در کنار هم به دوستی و مسالمت زیستهاند، اما اداره کل میراث فرهنگی فارس بدون در نظر گرفتن ظرافتهای مدیریتی لازم در چنین استانی، موضوع میراث فرهنگی ناملموس را که ابزاری برای ایجاد صلح و دوستی میان انسانهاست، به عاملی برای ایجاد اختلاف میان اقوام قشقایی و لُرهای این استان بدل کرده است.»
او این موضوع را «بیتدبیری در چگونگی ثبت ملی لباس لرهای استان فارس» خواند که ابزار بروز اختلافات قومی شده است.
کارشناس میراث فرهنگی در ایران که نخواست نامش عنوان شود هم در این مورد به ایرانوایر گفت که یونسکو به ثبت میراث فرهنگی ناملموس با نگاه صلح و دوستی و نزدیک کردن اقوام و فرهنگهای مختلف مینگرد.
به گفته او، اینکه در جایی مثل ایران که پر از اقوام، عشایر و تیرههای مختلف است ثبت یک لباس و یک مولفه فرهنگی به جای کمک به تقویت هویت و انسجام اقوام به تقابل آنها منجر شده است، نشانه اوج سوءمدیریت در جمهوری اسلامی است. سوءمدیریتی که میتواند چیزی که کارکردش در همه جای دنیا حفظ هویت فرهنگی و تنوع فرهنگی است به یک بهانه برای نزاع تبدیل کند.
جالب اینجاست که عشایر قشقایی، عشایر عرب، باصری و لُر ممسنی صدها سال است که در کنار هم زندگی میکنند به گفته این کارشناس میراث فرهنگی، بدیهی است که این اقوام امتزاج فرهنگی پیدا کرده باشند و بخشهایی را از یکدیگر به عاریه گرفته باشند.
کارشناسان میراث فرهنگی و طراحی لباس سوءمدیریت دولتی را در جایی میبینند که مسوولان دولتی در طی سالها هنوز این شباهتها و اشتراکها را درک نکردند و به جای ثبت همزمان و مشترک لباسی که ویژگیها و شباهتهای بسیار زیادی با هم دارند، سالهای قبل لباس ایل قشقایی را ثبت کردند و حالا لباسی که تفاوت چندانی با لباس قشقایی ندارد را با نام لُرهای ممسنی ثبت کردهاند.
از بخش پاسخگویی دیدن کنید
در این بخش ایران وایر میتوانید با مسوولان تماس بگیرید و کارزار خود را برای مشکلات مختلف راهاندازی کنید
ثبت نظر