آیا سفر پزشکیان به عراق یک سفر موفق بود؟ نتایج می‌گوید نه

«مسعود پزشکیان», رییس‌جمهور ایران در اولین سفر خارجی خود، به عراق رفت و دیداری سه روزه از شهرهای مختلف این کشور انجام داد. در داخل ایران, این سفر «بسیار موفق» توصیف شده است. ارزیابی دقیق و به دور از احساسات، که بر تصمیم ها و توافق هایی که در جریان این سفر گرفته شده، به ما می‌گوید که سفر پزشکیان چقدر موفق بوده است؟

**

مسعود پزشکیان تصمیم دارد در هفته‌های اول ریاست جمهوری اسلامی در نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک شرکت کند. پیش از انجام این سفر که آن ایالات متحده را نخستین مقصد رییس‌جمهور جدید ایران می‌کرد، پزشکیان تصمیم گرفت که به عراق برود و اولین سفر خارجی‌اش به یک کشور همسایه و مسلمان باشد.

این دیدار در زمان حیات «ابراهیم رئیسی» تنظیم شده بود و قرار بود رییس جمهور وقت ایران عازم آن شود که مرگ او در سقوط هلی‌کوپتر سرنوشت را تغییر داد.

سفر به عتبات بدون دیدار با مراجع شیعه 

 سفر پزشکیان به عراق با ورود به بغداد آغاز شد و سپس با دیدار از نجف و آرامگاه امام اول شیعیان ادامه پیدا کرد. او سپس به عنوان اولین رییس‌جمهور ایران عازم دو شهر اربیل و سلیمانیه در اقلیم کردستان شد و بعد از آن با دیدار از کربلا و سپس سفر به شهر بندری بصره که در زمان جنگ ۸ ساله، ایران در صدد اشغال آن بود، پایان یافت.

منهای بخش زیارتی سفر پزشکیان که بدون ملاقات با مراجع تقلید شیعه مقیم نجف همچون «علی سیستانی» پایان یافت، بخش دیپلماتیک سفر او را باید در دو دیدار با مقام‌های عراقی در بغداد و ملاقات با رهبران اقلیم کردستان در اربیل ارزیابی کرد.

این سفر در دوره‌ای انجام شد که روابط ایران و عراق در زمان نخست‌وزیر «محمد الشیاع سودانی» رو به سردی رفته بود و به‌دنبال بمباران و شلیک موشک و پهپاد در اقلیم کردستان که خصوصا پس از اعتراضات سال ۱۴۰۱ شدت بی‌سابقه‌ای یافت، منجر به تنش میان جمهوری اسلامی و مقام‌های اقلیم کردستان شده بود. 

دولت مرکزی عراق در این مدت با ارائه اسنادی به شورای امنیت سازمان ملل متحد، اقدامات نظامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی علیه مواضعی در اقلیم را «نقض تمامیت ارضی» عراق توصیف کرده است.

همزمان اختلافات آبی دو کشور در رودخانه مرزی بین ایران و عراق که نام رسمی آن «شط العرب» است و در ایران به «اروند رود» هم خوانده می‌شود، این مدت بدون درز به رسانه‌ها بالا گرفته است. 

عراق اخیرا از اقدام ایران در تغییر برخی از نشانه‌گذاری‌های مرزی به شورای امنیت شکایت کرده است. توافقاتی که برای لای‌روبی این رودخانه در زمان سفر «حسن روحانی» رییس‌جمهور اسبق ایران شده بود، هم هنوز اجرایی نشده است.

کاهش تنش با اربیل، ناکامی در بغداد بدون بیانیه مشترک با عراق

در بخش کاهش تنش با اقلیم کردستان، سفر پزشکیان و رویکرد شخصی او از جمله توانایی گفت‌و‌گو به زبان کُردی و مشترکاتی همچون شهر محل تولدش یعنی مهاباد با برخی از رهبران اقلیم همچون «مسعود بارزانی»، فضای سنگین پیشین را که ناشی از اقدامات نظامی سپاه بود، تا حدی تلطیف کرده، عمده آن از توانایی شخصی پزشکیان در ایجاد یک رابطه محترمانه فردی با رهبران اقلیم است تا رفع سوتفاهم‌های چند‌ساله سیاسی.

 با این همه سفر او به بغداد که اصلی‌ترین بخش دیدار رسمی او از عراق بوده را نمی‌توان سفر موفق سیاسی توصیف کرد. درخواست او برای برداشتن مرز بین کشورهای اسلامی همچون «معاهده شینگن» بین اعضای اتحادیه اروپا که با رییس جمهور عراق مطرح کرد و سپس آن را در دیگر سخنرانی‌هایش هم آورد، مورد استقبال رهبران سیاسی عراق قرار نگرفت.

گرچه دو طرف ۱۴ یادداشت تفاهم همکاری امضا کردند که به معنی موافقت کلی با برخی از همکاری‌هایش است، اما هیچ «قرارداد همکاری» که به معنی نهایی شدن مراحل توافق است وجود نداشت. سفر پزشکیان به بغداد حتی بدون انتشار بیانیه مشترک دو دولت جمهوری اسلامی ایران و جمهوری عراق به پایان رسید که نشانه وجود اختلافاتی است که مانع انتشار بیانیه نهایی شده است.

تداوم انسداد میلیاردها دلار دارایی ایران در بانک‌های عراق

مهم‌ترین هدف سفر رییس‌جمهور ایران به بغداد که از اوایل سال جاری برنامه‌ریزی شده بود، تلاش برای دست‌یابی ایران به منابع مالی صادرات و فروش برق و گاز به آن کشور است که به‌دلیل تحریم‌های مالی ایالات متحده، جمهوری اسلامی امکان دسترسی به آن را به‌صورت عادی ندارد.

برای خرید برق و گاز از ایران، یک بار مقام‌های عراقی از وزارت خزانه‌داری آمریکا مجوز معافیت از تحریم های ایران می‌گیرند و سپس برای پرداخت پول حاصل از آن یک بار دیگر باید از ایالات  متحده مجوز پرداخت به ایران بگیرند. این منابع مالی صرفا باید به مصرف خرید کالاهای بشردوستانه (اقلام پزشکی و دارویی، کشاورزی و مواد غذایی) برسد که عمدتا کالاهای عراقی است.

از زمان روی کار آمدن دولت سودانی، نخست وزیر کنونی عراق، این کشور می‌گوید که با موانع جدی برای پرداخت پول به ایران مواجه است. خبرگزاری صداوسیمای جمهوری اسلامی می‌گوید میزان دارایی انباشت شده و مسدود ایران در بانک‌های عراقی اکنون به ۱۱ میلیارد دلار رسیده است.

 دولت پیشین عراق به نخست‌وزیری «مصطفی کاظمی»، برنامه‌ای را طراحی  و به تصویب ایالات متحده رسانده بود که بر اساس آن خرید کالاهای بشردوستانه از سوی ایران را با استفاده از منابع آن در بانک‌های عراقی، تسهیل می‌کرد. 

دولت وقت عراق برای جلب اعتماد مقام‌های ایرانی و جذب منابع مالی مسدود شده جمهوری اسلامی موفق شده بود که برخی از دارایی‌های توقیف شده ایران در سایر کشورها را هم با انتقال دادن به داخل عراق، در ازای  فروش دارو و مواد غذایی تولید عراق، به‌دست ایران برساند.

با این‌که تلاش برای کم کردن اثرات تحریم‌های آمریکا از اهداف مهم سفر پزشکیان به عراق بوده، موفقیتی در این زمینه به‌دست نیاورده و صرفا طرحی که در زمان نخست‌وزیری کاظمی برای فروش کالای غیرتحریمی به ایران وجود داشت، مورد بحث قرار گرفته و مقام‌های عراقی وعده‌هایی در این زمینه داده‌اند.

به گفته «عبدالناصر همتی»، وزیر اقتصاد ایران، هیات ایرانی در این سفر به عراق پیشنهاد داده که کالاهای ایرانی هم برای صدور به کشورهای عربی با بسته‌بندی و به نام کشور عراق صادر شود که مسائل تحریمی آن را محدود نکند. عراق ظاهرا با اصل پیشنهاد که نشان‌دهنده وضعیت زوال‌زده تجارت خارجی جمهوری اسلامی موافقت کرده، اما هنوز توافق نهایی در این زمینه به‌دست نیامده است.

هیات جمهوری اسلامی ایران تلاش داشت در این سفر رهبران عراق را متقاعد به حذف دلار از تبادلات میان دو کشور و جایگزین کردن آن با ریال ایران و دینار عراق کند که در این زمینه موافقتی به‌دست نیاورده است. احتمالا صادر نشدن بیانیه مشترک دو دولت در پایان سفر، بازتابی از نبود توافق بر سر موضوعاتی است که دولت پزشکیان با امید به آن به بغداد سفر کرده بود.

رویکرد غیررسمی و توانایی فردی پزشکیان در ایجاد روابط دوستانه شخصی با رهبران عراقی و جلب اعتماد آن‌ها در این سفر که «عباس عراقچی» وزیر خارجه آن را «دیپلماسی عمومی شگفت‌انگیز» رییس‌جمهور خوانده را نباید به حساب موفقیت‌آمیز تلقی کردن سفر برای جمهوری اسلامی ایران دانست.

حکومت ایران به‌دلیل بحران مشروعیت در داخل و عملکرد نامطلوب بین‌المللی، در موقعیت سیاسی بسیار شکننده‌ای حتی در میان کشورهای همسایه قرار گرفته که خواسته‌های ایران در سفر پزشکیان به عراق و میزان موفقیت در آن، گوشه‌ای از این وضعیت  را نشان می‌دهد.