«ابوالفضل ابوترابی»، نماینده نجفآباد و عضو کمیسیون امور داخلی مجلس شورای اسلامی، با بیان اینکه جمعیت مهاجران افغانستانی حاضر در ایران حدود هفت میلیون نفر پیشبینی میشود، مدعی شد: «مهاجران افغانستانی سالانه ۲۱ میلیارد دلار برای ایران هزینه دارند.»
او اظهار داشت آنها حدود هفت میلیارد دلار یارانه پنهان استفاده میکنند، هفت میلیارد دلار از محل درآمدی خود از کشور خارج و هفت میلیارد دلار با سایر ایرانیها در کشورهای دیگر، سرمایهگذاری مستقیم و غیرمستقیم دارند.
او که در برنامهای زنده با عنوان «پیامدهای اجتماعی حضور اتباع بیگانه در کشور» در شبکه خبر صحبت میکرد، اظهار داشت: «چهار میلیون و ۷۰۰ نفر اتباع مجاز سرشماری شده در کشور داریم که پیشبینی میشود تعداد اتباع خارجی مجاز و غیرمجاز در ایران، بین شش تا هفت میلیون نفر باشد.»
او جمعیت اتباع خارجی حاضر در کشور را، بیش از جمعیت ۷۲ کشور دنیاست.
آیا مهاجران افغانستانی سالانه ۲۱ میلیارد دلار برای ایران هزینه دارند؟ آیا ایران سالانه هفت میلیارد دلار یارانه پنهان به مهاجران افغانستانی پرداخت میکند؟ آیا جمعیت مهاجران افغانستانی در ایران حدود هفت میلیون تن است؟
«ایرانوایر» در این گزارش میکوشد به این پرسشها پاسخ دهد.
***
جمعیت مهاجران افغانستانی ساکن در ایران
افغانستانیها برای دهههای متمادی در ایران حضور داشتهاند. در آخرین سرشماری انجام شده در سال ۱۳۹۵، تعداد دقیق افغانستانیهای ساکن ایران ۱ میلیون و ۵۸۳ هزار و ۹۷۹ تن، معادل ۱٫۹۸ درصد جمعیت کل ایران ارزیابی شد. با بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان و افزایش ناامنی در این کشور اما، شمار بیشتری از افغانستانیها راهی کشورهای همجوار، ازجمله ایران شدند.
دفتر امور پناهندگان سازمان ملل متحد، تعداد دقیق مهاجران دارای اقامت قانونی در ایران را دو میلیون و ۲۰۰ هزار تن عنوان و اعلام کرده سه میلیون و ۲۲۰ هزار افغانستانی نیز از دسامبر۲۰۲۳ مکان زندگی خود را ترک کردهاند که بسیاری از آنها، احتمالا راهی ایران شدهاند.
براساس گزارش دفتر امور پناهندگان سازمان ملل متحد، از دسامبر۲۰۲۳، روزانه ۳ تا ۵ هزار افغانستانی وارد ایران شدهاند. بااینوجود، آمار دقیقی از افغانستانیهای ساکن ایران ارائه نمیکند.
اینفوگرافی زیر، تعداد افغانستانیهای پناهنده در کشورهای همجوار، تعداد افغانستانیهای رد مرز شده و …، را نشان میدهد:
پیشتر در سال ۱۴۰۱، «حسن کاظمی قمی»، نماینده ویژه رییسجمهور در امور افغانستان، شمار اتباع افغانستانی مقیم ایران را حدود پنج میلیون تن عنوان کرده بود؛ آماری که توسط دیگر مقامهای جمهوری اسلامی هم بعدتر تکرار شد.
«احمد وحیدی»، وزیر کشور دولت «ابراهیم رئیسی»، تیر۱۴۰۲، تعداد افغانستانیهای ایران را بیش از پنج میلیون تن اعلام کرده بود.
سازمان ملی مهاجرت در آبان۱۴۰۲ در بیانیهای اعلام کرد این سازمان، تنها مرجع رسمی تعداد اتباع خارجی در کشور است. در این بیانیه آمده است: «تنها مرجع رسمی و دارای آمار و اطلاعات اتباع خارجی در جمهوری اسلامی ایران، وزارت کشور و سازمان ملی مهاجرت است.» این سازمان در ادامه این بیانیه، آمار اتباع افغانستانی در ایران را پنج میلیون تن اعلام و از همه مسوولان و اقشار مختلف خواسته با پرهیز از ارائه آمار غیرواقعی، از تشویش اذهان عمومی نسبت به تعداد اتباع داخل کشور خودداری کنند.
بااینوجود، توجه به این مساله ضروری است که بهدلیل اینکه روزانه عدهای وارد و عدهای رد مرز میشوند، هیچگاه آمار تعداد اتباع افغانستانی ایران دقیق نبوده است. در گزارشهای رسمی، تاکنون تعداد اتباع افغانستانی ایران بیش از ۵ میلیون تن اعلام نشده است.
یارانه پنهان ساکنان ایران چقدر است؟
پیش از اینکه به بررسی میزان یارانه پنهان در ایران بپردازیم، لازم است به این سوال پاسخ دهیم که یارانه پنهان چیست؟ دولت گاهی با هدف ارزان ماندن کالاهای اساسی و استراتژیک، قیمت آنها را به قیمت واقعی نزدیک نمیکند و سعی میکند زیر قیمت واقعی آن را عرضه کند. در واقع به سوبسیدی که دولت روی کالاهای اساسی پرداخت میکند، یارانه پنهان گفته میشود که معمولا در قانون بودجه هم سقف آن مشخص شده است.
در قانون بودجه سال ۱۴۰۳، مبلغ یارانه پنهان ۱۱۶ میلیارد یورو اعلام شده است. دولت مجموع نفت خام و میعانات گازی تحویلی به پالایشگاهها بهمنظور مصرف داخلی و گاز طبیعی فروخته شده در داخل را، مشمول یارانه پنهان عنوان کرده است.
در واقع اختلاف قیمت نفت و گاز بین بازارهای جهانی و فروش در داخل را، یارانه پنهان عنوان کرده است؛ ولی آیا این معادله بهلحاظ علمی پذیرفته است؟
مجله «مسیر اقتصاد»، ۲۴تیر۱۴۰۳ در گزارشی، عدد اعلام شده در قانون بودجه سال ۱۴۰۳ بهعنوان یارانه پنهان را، غیرعلمی و غیرواقعی دانسته و آورده: «هزینه فرصت صادراتی» حاملهای انرژی، نمیتواند معیار خوبی برای محاسبه یارانه پرداختی به مردم باشد. معیار قرار دادن هزینه فرصت صادراتی برای محاسبه یارانه، عملا به این معنی است که حتی باوجود کاهش میزان مصرف از سوی مردم، امکان افزایش یارانه بهدلیل افزایش قیمت جهانی حاملهای انرژی یا نرخ ارز در داخل کشور، وجود دارد. بنابراین لازم است بهجای هزینه فرصت صادراتی، "قیمت تمام شده ریالی تولید" حاملهای انرژی مبنای محاسبه یارانه قرار بگیرد، که با نوسان قیمتهای جهانی و نرخ ارز داخلی، دستخوش تغییر نمیشود.
حتی در این محاسبات نیز تنها درصورتی میزان یارانه پنهان بهدرستی محاسبه میشود، که ناکارآمدیهای موجود در تولید حاملهای انرژی که موجب افزایش قیمت تمامشده تولید میشود، تا جای ممکن کاهش یابد.»
صندوق بینالمللی پول معتقد است یارانه پنهان در ایران، بسیار کمتر از چیزی است که در قانون بودجه آمده است. صندوق بینالمللی پول، یارانه پنهان در ایران را ۶۳ میلیارد دلار برآورد کرده و آورده ایران، ششمین کشور جهان در پرداخت یارانه انرژی است.
با این حساب، اگر یارانه پنهان واقعی را ۶۳ میلیارد دلار در نظر بگیریم و بپذیریم که اتباع افغانستانی ساکن ایران همچون شهروندان ایرانی از یارانه پنهان برخوردار هستند (که نیستند) و جمعیت اتباع افغانستانی را مستند به گزارش رسمی سازمان ملی مهاجرت پنج میلیون تن در نظر بگیریم، سقف یارانه پنهانی که افغانستانیها استفاده میکنند، ۳.۷ میلیارد دلار خواهد شد.
میزان دلاری که افغانستانیها از ایران خارج میکنند
اصل ادعای خروج ۱۴ میلیارد دلاری افغانستانیها از ایران، جانبدارانه است؛ چراکه این نماینده مجلس در توضیح گفته افغانستانیها حدود هفت میلیارد دلار از محل درآمدهایی که در ایران کسب میکنند بیرون میبرند و هفت میلیارد دلار با ایرانیها مستقیم و غیرمستقیم در خارج کشور، سرمایهگذاری میکنند. روشن نیست او چرا در این بحث، خروج سرمایه توسط افغانستانیها و ایرانیها را یکجا محاسبه و به اسم افغانستانیها نوشته است.
خبرگزاری «ایرنا»، مستند به اطلاعات سازمان ملی مهاجرت، تیر۱۴۰۳، میزان دلاری که مهاجران افغانستانی از محل درآمدی که در ایران کسب و به کشور مبدا میفرستند را سالانه پنج میلیارد دلار برآورد کرده است. این درحالیست که پیشتر دفتر پناهندگان سازمان ملل متحد برآورد کرده بود که مهاجران افغانستانی، یک چهارم درآمد خود را به افغانستان ارسال می کنند.
فارغ از اینکه این ارقام چقدر دقیق است و چقدر دلیل خروج سرمایه مهاجران به قوانین بسته و محدودیتهایی که در نظام بانکی و جذب سرمایههای خرد مهاجران در ایران بازمی گردد، این واقعیت را نباید از نظر دور داشت که افغانستانیها علاوهبر خروج سرمایه، یکی از بزرگترین سرمایه گذاران خارجی در ایران محسوب می شوند و از سوی دیگر، ایران سالانه مبالغی -هرچند ناچیز- از دفتر امور پناهندگان سازمان ملل، بابت هزینه میزبانی از مهاجران افغانستانی دریافت می کند.
روزنامه «شرق»، اردیبهشت۱۴۰۳ در گزارشی با عنوان «افغانستان پیشتاز سرمایهگذاری در ایران»، به نقل از «علی فکری»، معاون وزیر اقتصاد و رییسکل سازمان سرمایهگذاری و کمکهای اقتصادی و فنی ایران نوشت: «در شش ماه اول سال ۱۴۰۲، دو میلیارد دلار سرمایهگذاری خارجی انجام شده و بیشترین کسانی که سرمایهگذاری خارجی در ایران از لحاظ تعداد را داشتهاند، اتباع افغانستانی هستند.»
این گزارش به نقل از «حسین سلیمی» رییس انجمن سرمایهگذاری خارجی اتاق ایران نیز نوشته: «آمار سالانه ورود ۲۰ تا ۵۰ سرمایهگذار افغانستانی به ایران طی یک سال و نیم اخیر، به ۲۸۰ سرمایهگذار رسیده و نشان از رشد ۵۰ درصدی دارد.»
«محمود سیادت»، رییس اتاق مشترک بازرگانی ایران و افغانستان نیز، تیر۱۴۰۳ به «شفقنا» میگوید: «بیش از ۵۰ درصد شرکتهای خارجی ثبت شده در ایران متعلق به افغانستانیهاست و آنها بیش از سه میلیارد دلار سرمایه در ایران دارند.»
با این اوصاف اگر حجم سرمایهگذاری صورت گرفته در نیمه اول ۱۴۰۲ در نیمه دوم هم تکرار شده باشد، حدود چهار تا پنج میلیارد دلار در ایران سرمایهگذاری صورت گرفته که سهم بزرگی از آن به افغانستانیها تعلق داشته است.
جمعبندی
ابوالفضل ابوترابی، نماینده نجف آباد و عضو کمیسیون امور داخلی مجلس شورای اسلامی مدعی است: «مهاجران افغانستانی سالانه ۲۱ میلیارد دلار برای ایران هزینه دارند.» او در تشریح چگونگی محاسبه این عدد گفته: «آنها حدود هفت میلیارد دلار یارانه پنهان استفاده میکنند، هفت میلیارد دلار از محل درآمدی خود از کشور خارج و هفت میلیارد دلار با سایر ایرانیها در کشورهای دیگر، سرمایهگذاری مستقیم و غیرمستقیم دارند. او جمعیت افغانستانیهای ایران را نیز هفت میلیون تن عنوان کرده است.
بررسیهای «ایرانوایر» نشان میدهد که این ادعا چندان با واقعیت تطابق ندارد چراکه:
- جمعیت افغانستانیهای ایران براساس گزارش رسمی سازمان ملی مهاجرت، حدود پنج میلیون نفر است. بااینوجود، هیچ آمار دقیقی از افغانستانیها در دست نیست؛ چراکه روزانه عدهای وارد و تعدادی رد مرز میشوند.
- کل یارانه پنهان در قانون بودجه سال ۱۴۰۳، معادل ۱۱۶ میلیون یورو پیشبینی شده که واقعی بودن این عدد زیر سوال رفته است، چراکه دولت، «هزینه فرصت صادراتی» را، معادل یارانه پنهان گرفته که این امر غیرواقعی است، چون هیچ دلیلی وجود ندارد که بگوییم امکان صادرات همه انرژی تحویلی به پالایشگاهها وجود دارد. ضمن اینکه نفت ایران هم به قیمت جهانی خریدوفروش نمیشود و قیمت ثابتی ندارد. صندوق بینالمللی پول نیز کل یارانه پنهان ایران را معادل ۶۳ میلیارد دلار برآورد کرده که اگر این رقم را دقیقتر در نظر بگیریم و این فرض را هم درست بدانیم که اتباع افغانستانی از همه یارانه پنهانی که شهروندان ایرانی استفاده میکنند، برخوردار هستند، یارانه پنج میلیون افغانستانی، از ۳.۷ میلیارد دلار تجاوز نمیکند. حال آنکه افغانستانیها از بسیاری از یارانه پنهان پرداختی به شهروندان ایران محروم هستند.
- سازمان ملی مهاجرت، حجم پولی که اتباع افغانستانی از ایران خارج میکنند را پنج میلیارد دلار برآورد کرده است. در نقطه مقابل، افغانستانیها بهعنوان بزرگترین گروه سرمایهگذار خارجی در ایران شناخته شدهاند و گفته میشود اکثر سرمایهگذاری چهار میلیارد دلاری خارجیها در ایران در سال ۱۴۰۲، به افغانستانیها تعلق داشته است.
بنابراین، ایرانوایر به ادعای ابوالفضل ابوترابی، نماینده نجف آباد و عضو کمیسیون امور داخلی مجلس مبنیبر اینکه «مهاجران افغانستانی سالانه ۲۱ میلیارد دلار برای ایران هزینه دارند»، نشان «نادرست» میدهد.
حقیقت ندارد: اظهار دروغ درباره یک واقعه مشخص تازه، یا چیزی که قبلا عدم صحت آن اثبات نشده، با استفاده از واقعیات و مدارک موجود است.
برای کسب اطلاعات بیشتر درباره روششناسی راستیآزمایی در ایرانوایر، اینجا را کلیک کنید.
از بخش پاسخگویی دیدن کنید
در این بخش ایران وایر میتوانید با مسوولان تماس بگیرید و کارزار خود را برای مشکلات مختلف راهاندازی کنید
با ایرانوایر همکاری کنید
ویدیوها و مطالب خود را برای ما بفرستید
ثبت نظر