مبینا نعمت‌زاده و درخواست تحصیل در رشته پزشکی؛ زیاده‌‌خواهی یا حق‌طلبی؟

تقاضای «مبینا نعمت‌زاده»، برنده مدال برنز بازی‌های المپیک فرانسه ۲۰۲۴ برای تحصیل در رشته پزشکی دانشگاه تهران بدون شرکت در کنکور، واکنش‌های زیادی در رسانه‌های اجتماعی به‌همراه داشته است. مخالفان با ایجاد کمپین، تقاضای مبینا را رانت‌جویی، فساد و زیاده‌خواهی عنوان کرده و در مقابل عده‌ای با این استدلال که مبینا به‌جای دانشگاه تهران می‌تواند به‌سادگی گرین کارت آمریکا دریافت و در بهترین دانشگاه‌های این کشور با بورسیه کامل تحصیل کند، از او حمایت کرده‌اند.

***

واکنش مقام‌های رسمی به این تقاضا نیز قابل توجه است. «حسین قناعتی»، رییس دانشگاه علوم پزشکی تهران، ارائه هرگونه پذیرش بدون کنکور به مبینا نعمت‌زاده در رشته پزشکی این دانشگاه را تکذیب کرده و گفته: «پذیرش دانشجو در این دانشگاه طبق ضابطه خواهد بود.»

 «عبدالرسول پورعباس»، سرپرست سازمان ملی سنجش و ارزشیابی نظام آموزش کشور نیز مستند به مصوبه سال ۱۳۶۵ شورای عالی انقلاب فرهنگی گفته: «تمامی قهرمانان ورزشی دارای مدال طلا، نقره و برنز مسابقات المپیک، جهانی و آسیایی، می‌توانند بدون شرکت در آزمون در رشته علوم ورزشی ادامه تحصیل دهند و این عزیزان باید درخواست خود را از طریق کمیته ملی المپیک جمهوری اسلامی ایران به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ارائه نمایند.»

اظهاراتی که نشان می‌داد امکان تحصیل بدون کنکور مبینا در دانشکده پزشکی وجود ندارد. 

اما اظهارات سخنگو کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس در نقطه مقابل این ادعا قرار دارد. «احسان عظیمی‌راد» با استناد به قوانین بنیاد ملی نخبگان، مبینا نعمت‌زاده را نخبه معرفی کرده و گفته: «در قانون بنیاد ملی نخبگان آمده اگر شخصی حائز رتبه‌های برتر جهانی شود، نخبه محسوب می‌شود و از مزایایی بهره می‌برند. یکی از این مزایا، ورود بدون کنکور به دانشگاه است که ایشان هم می‌تواند از آن استفاده کند.» او اضافه کرده: «موضوع دوم، بحث درخواست ایشان برای تحصیل در رشته پزشکی است که متقاضی زیادی دارد و از این جهت حساسیت‌برانگیز شده، اما مشکلی وجود ندارد و با‌توجه به سطح نخبگی و مدال‌آوری در المپیک، می‌تواند در رشته پزشکی تحصیل کند و مانعی وجود ندارد. مثل دانش‌آموز‌های المپیادی که اگر در دنیا مقام بیاورند، می‌تواند در هر رشته‌ای بدون کنکور وارد دانشگاه شوند.» 

این ادعا اما نسبتی با واقعیت ندارد چراکه:

۱- براساس ماده ۴ اساسنامه بنیاد ملی نخبگان، قهرمانان ورزشی نخبه محسوب نمی‌شوند. در این ماده در تعریف نخبه آمده: «نخبه به فرد برجسته و کارآمدی اطلاق می‌شود که اثرگذاری وی در تولید علم، هنر و فناوری کشور محسوس باشد و هوش، خلاقیت، کارآفرینی و نبوغ فکری وی در راستای تولید دانش و نوآوری موجب سرعت بخشیدن به رشد و توسعه علمی و متوازن کشور گردد.»

۲- مدونین آیین‌نامه احراز استعدادهای برتر و نخبگی، قهرمانان ورزشی را حتی استعداد برتر هم تشخیص نداده‌اند. ماده ۴ آیین نامه احراز استعدادهای برتر و نخبگی مصوب سال ۱۳۸۵ شورای عالی انقلاب فرهنگی، شرایط احراز استعدادهای برتر و نخبگی را در ۹ گروه به شرح زیر تقسیم‌بندی کرده که شامل قهرمانان ورزشی نمی‌شود:

برگزيدگان المپيادهاي علمی معتبر داخلی و جهانیبرگزيدگان از ميان آزمون‌های سراسریمخترعان و مكتشفان دانش‌آموختگان برتر برترين‌های مسابقات علوم قرآنی شخصيت‌های برجسته علمی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگي كشور  آفرينندگان آثار بديع و ارزنده ادبی و هنریاعضای برجسته هيات علمی دانشگاه‌ها و موسسات پژوهشی و فناوری مدرسين و محققين برجسته علوم حوزوی

۳- در هیچ بندی از مواد مربوط به امتیازات نخبگی، ورود بدون کنکور به دانشگاه‌ها به‌عنوان بند حمایتی از نخبگان نیامده است. ماده ۳ آیین‌نامه پشتیبانی و حمایت از نخبگان و استعدادهای برتر، انواع حمایت و کمک‌های بنیاد حمایت و پشتیبانی از نخبگان و استعدادهای برتر را مشخص کرده که شامل ورود بدون کنکور به دانشگاه‌ها نمی‌شود. تنها در بند ۲ این آیین‌نامه آمده «امكان استفاده از تحصيل جهشی و چند رشته‌یي و راهیابی آسان در ورود به دانشگاه در كليه مقاطع تحصيلی»؛ این آیین‌نامه روشن نکرده منظور از راهیابی آسان به دانشگاه چیست.

آیا درهای برجسته‌ترین دانشگاه‌های آمریکا روی نخبگان ورزشی دنیا باز است؟ 

بلی. نظام جذب دانشجو در آمریکا با ایران قابل مقایسه نیست، ولی این واقعیت غیرقابل انکار است که قهرمانان ورزشی، راه بسیار ساده‌تری برای ورود به دانشگاه‌های برتر و جلب حمایت‌های مادی، پیش رو دارند. در نظام تحصیلات تکمیلی در آمریکا، دانشگاه‌ها و کالج‌ها هرکدام برای خود شرایطی برای پذیرش دارند، یکی از شرایط ورود به همه دانشگاه‌ها،‌ خصوصا دانشگاه‌های برتر، اثبات شایستگی و داشتن استعداد برتر است و داشتن توانایی در یک رشته ورزشی، امتیاز ارزشمندی برای دانشگاه‌ها در پروسه اعطای پذیرش دانشجویی به شمار می‌آید. 

ورزشکاران به‌دلیل قدرت «برندسازی»، یک عنصر ارزشمند برای دانشگاه‌ها به شمار می‌آیند. به همین دلیل دانشگاه‌ها برای جذب بهترین ورزشکاران با هم رقابت دارند، چراکه هر دانشگاهی در رده‌ای از مسابقات ورزشی شرکت دارد و آن‌ها برای ورود به رده‌های عالی و کسب مقام‌های قهرمانی، به دانشجویان ورزشکار نیاز دارند. 

یکی از مدیران یکی از مدرسه‌های بیزینس مطرح آمریکا در این خصوص به «ایران‌وایر» می‌گوید: «بیشتر دانشجویان ورزشکار، حداقل‌های علمی جذب در دانشگاه ما را ندارند، ولی به‌دلیل توانایی ورزشی که دارند، پذیرش می‌گیرند.»

او می‌گوید: «این اتفاق به این دلیل روی می‌دهد که هم برند‌سازی برای دانشگاه مهم است و هم کمیته پذیرش، استعداد ورزشی را برای ورود به دانشگاه یک امتیاز مهم می‌داند.»

آیا قهرمانان ورزشی فقط برای تحصیل در رشته تربیت بدنی از امتیاز ویژه برخوردارند؟

خیر. نگاهی به رشته تحصیلی دانشجویان ورزشکار نشان می‌دهد که برخلاف ایران که تنها برای ورود به رشته تربیت بدنی امتیاز ویژه‌ای برای قهرمانان ورزشی در نظر گرفته شده، در آمریکا قهرمانان ورزشی از امتیاز قهرمانی خود برای هر رشته‌ای که علاقه دارند می‌توانند استفاده کنند.

روزنامه دانشگاه «استنفورد آمریکا» در گزارشی در آوریل سال ۲۰۲۴، یعنی در پایان سال تحصیلی اخیر، به بررسی رشته تحصیلی دانشجویان ورزشکار حرفه‌ای این دانشگاه پرداخته و از رشته‌های «دانش، تکنولوژی و جامعه»، «بیولوژی»، «مهندسی کامپیوتر»، «مدیریت و مهندسی»  و «اقتصاد»، به‌عنوان محبوب‌ترین رشته‌های دانشگاهی در میان دانشجویان ورزشکار تیم‌های ورزشی دانشگاه استنفورد نام برده است.

نمودار زیر نشان می‌دهد اعضای تیم‌های ورزشی دانشگاه استنفورد آمریکا در سال ۲۰۲۴، در چه رشته‌ای تحصیل می‌کرده‌اند:

آیا دانشکده‌های پزشکی از قاعده اعطای پذیرش با امتیاز ورزشکاری مستثنی هستند؟

خیر. دانشکده‌های پزشکی آمریکا نیز در جذب دانشجو به قهرمانان ورزشی امتیاز می‌دهند و حتی سابقه داشته که ورزشکاری توانسته باشد به دانشکده پزشکی دانشگاه هاروارد راه یابد. این نکته را اما باید در نظر گرفت که در آمریکا، دانش‌آموزان از مدرسه مستقیم راهی دانشکده پزشکی نمی‌شوند، بلکه ابتدا باید لیسانس خود را دریافت و سپس برای ورود به دانشکده پزشکی اقدام کنند، به همین دلیل، تعداد ورزشکاران حرفه‌ای که پس از اتمام مقطع لیسانس وارد دانشکده پزشکی شده‌اند، زیاد نیست؛ ولی بی‌سابقه هم نبوده است. 

«مایرون ال. رول Myron L. Rolle»، یکی از دانشجویان ورزشکار است که توانست به دانشکده پزشکی هاروارد راه یابد. او عضو تیم فوتبال دانشگاه ایالتی فلوریدا بود که با دریافت لیسانس وارد دانشکده پزشکی دانشگاه ایالتی فلوریدا شد و برای دوره تخصص، موفق به جذب پذیرش از دانشگاه هاروارد در رشته جراحی مغز و اعصاب شد. مایرون رول در دوره تحصیل موفق به کسب بورس تحصیلی کالج «سنت ادموند» دانشگاه آکسفورد انگلستان هم شد و در این دانشگاه در رشته انسان شناسی پزشکی، مدرک فوق لیسانس دریافت کرد.

آیا مبینا نعمت‌زاده با کسب مدال المپیک می‌تواند راهی به دانشگاههای آمریکایی بیابد؟

بله. مبینا نعمت‌زاده علاوه‌بر امکان جذب پذیرش دانشجویی از بهترین دانشگاه‌های آمریکا، به‌دلیل دارا بودن جایزه بین‌المللی (المپیک) می‌تواند برای دریافت ویزای EB-1 اقدام کند، گرین کارت دریافت کند و پس از پنج سال اقامت در آمریکا، شهروندی این کشور را نیز کسب کند.

وقتی دروازه‌های جهانی به روی مبینا باز است، چرا نباید مثل یک نخبه با او برخورد کرد؟

اینکه ساختار نظام آموزش عالی ایران اجازه نمی‌دهد یک نخبه ورزشی بدون شرکت در کنکور سراسری در رشته مورد علاقه خود درس بخواند، اشکالی است که به ساختار نظام آموزش عالی کشور باز می‌گردد، نه زیاده‌خواهی این قهرمان ورزشی. 

پذیرش دانشجو مبتنی‌بر امتیاز کسب کرده در کنکور سراسری، یکی از بزرگترین چالش‌های نظام جذب دانشجو در ساختار آموزش عالی کشور است که علاوه‌بر استرس زیادی که به دانش‌آموزان و خانواده‌های آن‌ها وارد می‌کند، شرایطی ایجاد کرده که تنها فرزندان خانواده‌های مرفه و دانش‌آموزان دارای سهمیه ایثارگری امکان راهیابی به دانشگاه‌های برتر را پیدا می‌کنند و بسیاری از افراد شایسته ازجمله قهرمانان ورزشی، از ورود به دانشگاه‌های کشور باز می‌مانند.

به این مهم این را اضافه کنید که فرزند یک خانواده پولدار می‌تواند بدون صلاحیت علمی وارد یکی از دانشکده‌های پزشکی کشورهای بلوک شرق اروپا شود و پس از دو سال تحصیل، با دریافت انتقالی به داخل، در دانشکده‌های پزشکی دولتی به تحصیل خود ادامه و مدرک پزشکی را دریافت کند.

بررسی‌های رصدخانه مهاجرتی ایران منتشره در «سالنامه مهاجرتی ۱۴۰۱» نشان می‌دهد که رتبه ایران در شاخص رقابت‌پذیری جهانی برای استعدادها در سال ۲۰۲۱، برابر با ۱۱۲ در میان ۱۳۳ کشور دنیا و در شاخص فرار مغزهای در سال ۲۰۲۲ در رتبه ۱۰۶ در میان ۱۷۷ کشور بوده است. 

جدول زیر، جایگاه ایران در شاخص کلیدی مهاجرت‌های بین‌المللی را نشان می‌دهد:

حضور ۱۴ ایرانی در تیم ۳۷ نفره پناهندگان در المپیک پاریس، با بیشترین حضور، نشان می‌دهد که ایران در حفظ سرمایه‌های انسانی در حوزه ورزش ناتوان اقدام کرده و به‌سادگی سرمایه‌های انسانی خود را از دست می‌دهد.