۱۰ سال از هیاهوی رسانههای حکومتی و تبلیغات گستردهای که درباره دستور رهبر جمهوری اسلامی برای تحصیل همه کودکان افغانستانی ساکن در ایران میگذرد و حالا از گوشه و کنار ایران خبر میرسد که وزارت آموزش و پرورش با تصمیمهای جدید خود عملاً این دستورات را نادیده گرفته است.
«ایرانوایر» در گفتوگو با فعالان مدنی و برخی شهروندان افغانستانی دارای اقامت قانونی در ایران مطلع شده که در بسیاری از مدارس بخشنامههای داخلی و اعمال سلیقه موجب بازماندن از تحصیل برخی از دانشآموزان افغانستانی شدهاند.
***
«رسول» دانشآموز نخبه کلاس دهم در رباطکریم است. او با معدل ۱۹.۹۳ کلاس نهم را به پایان رسانده و مهرماه امسال قصد داشته در رشته کامپیوتر در هنرستان ثبت نام کند اما نتوانسته است.
رسول به «ایرانوایر» میگوید: «روز اول مهر به من گفتند بر اساس یک بخشنامه، اتباع خارجه نمیتوانند در کلاس دهم در رشتههای فنی حرفهای و کاردانش ثبتنام کنند. همه جا رفتم، گفتند نمیشود و فقط رشتههای نظری میتوانی ثبتنام کنی! حتی اداره آموزش و پرورش هم رفتم، نشد. در نهایت رشته ریاضی اسمم را نوشتم.»
این روزها تعداد پیامهایی از این دست بسیار است. «ایرانوایر» پیشتر در گزارشی به بخشنامه جدید ثبتنام اتباع خارجی که محدودیت در انتخاب رشته یکی از بخشهای آن است، پرداخته بود.
بررسیهای «ایرانوایر» نشان میدهند که این محدودیت تازه نیست و در دهه ۸۰ و اوایل دهه ۹۰ خورشیدی نیز برای انتخاب رشتههای فنی و حرفهای و کاردانش در مدارس ایران برای دانشآموزان افغانستانی محدودیتهایی وجود داشته است.
یکی از زنان مهاجر افغانستانی که حالا برای حقوق مهاجران فعالیت میکند، در همین زمینه به «ایرانوایر» میگوید: «قبلا هم من خاطرم هست که چنین محدودیتی وجود داشت و دانشآموزان افغانستانی تنها در رشتههای نظری علوم انسانی، علوم تجربی و ریاضی میتوانستند در دبیرستان ثبتنام کنند. در دانشگاه هم شما در هر رشتهای فارغالتحصیل بشوید، در نهایت شش هفت عنوان شغلی میتوانید داشته باشید که همهاش کارگری است.»
او درباره تجربه خانواده خود در این زمینه میگوید: «خواهر خود من دلش میخواست که در هنرستان کامپیوتر بخواند اما به او اجازه ندادند. برای همین در رشته نظری ثبتنام کرد اما خودش رفت در آموزشگاههای آزاد با هزینه شخصی، دورههای کامپیوتر و خیاطی را گذراند. سر آخر، موقع آزمون دادن و مدرک گرفتن، سازمان فنی و حرفهای گفته بود برای افغانستانیها مدرک صادر نمیکند!»
این فعال مدنی میگوید چند سالی بود که چنین شرایطی تعدیل شده بود ولی بعد از موج جدید مهاجرستیزی و پروپاگاندای گستردهای که علیه مهاجران در ایران ایجاد شد؛ مجددا همه محدودیتهای پیشین برگشتهاند.
«سیدمحمد طباطبایی»، رییس امور بینالملل و مدارس خارج از کشور وزارت آموزش و پرورش پنجشنبه پنج مهر اعلام کرد ثبتنام از دانشآموزان اتباع خارجی در حال انجام است اما افرادی که «کد یکتا» ندارند، باید ابتدا این کد را دریافت کنند و بعد ثبتنام شوند.
فعال مدنی که با «ایرانوایر» گفتوگو کرده است، همین اظهارنظر را هم غیرقطعی میداند و میگوید در مورد دانشآموزان دارای کد یکتا نیز کاملا سلیقهای عمل میشود: «خواهرزاده من الان کلاس نهم است. هم خودش و هم پدر و مادرش مدارک قانونی اقامتی هم دارند. از طرفی کد فراگیر یا یکتا هم داشته است اما امسال باز روزهای زیادی خواهرم دوندگی کرد چون کدی که تا پارسال مورد قبول برای مدارس بود را دوباره قبول نداشتند.»
«ایرانوایر» در تماس با مرکز امور بینالملل وزارت آموزش و پرورش این پرسش را مطرح کرد که چرا محدودیت ثبتنام دانشآموزان افغانستانی در رشتههای فنی و حرفهای و کاردانش دوباره در دستور کار وزارت آموزش و پرورش قرار گرفته است؟ فرد پاسخ دهنده گفت: «حفظ موقعیت شغلی برای ایرانیان از اصلیترین دلایل اجرای این طرح است.»
این فرد که حاضر نشد خود را معرفی کند، در ادامه گفت: «تعدادی از هنرستانهای فنی و حرفهای از ثبتنام اتباع افغان در برخی رشتهها ممانعت و تعدادی با دریافت شهریه بیشتری نسبت به اتباع داخلی، آنها را ثبتنام میکنند. اما در بعضی رشتهها مثل کامپیوتر و حسابداری که تعداد زیادی از ایرانیان متقاضی ثبتنام در آنها هستند، اجازه ثبتنام مطلقا به اتباع داده نمیشود.»
«ریحان» یکی از زنان مهاجر افغانستانی ساکن ایران که در یکی از رشتههای پیراپزشکی تحصیل کرده است، به «ایرانوایر» میگوید: «دخترعمویم بچهدار نمیشد و مدام به من میگفت کمکش کنم دکتر خوبی پیدا کند تا بتواند بچهدار شود. سالها قبل این کار را کردم اما امروز عذاب وجدان دارم. آن بچه امروز ۱۰ سالش است و نمیتواند برود مدرسه. خودش در ایران به دنیا آمده است و پدرش همه مدارک اقامت قانونی در کشور را دارد اما او حالا از حق تحصیل محروم است و به ناچار در مدارس خودگردان ثبتنام کرده است.»
دلیل اصلی محدودیت، کنترل بازار کار و اشتغال ایرانیها
ریحان که بارها برای حضور دانشآموزان افغانستانی در کلاسهای درس ادارات آموزش و پرورش مناطق مختلف را زیر پا گذاشته است، میگوید: «مقامات وزارت آموزش و پرورش ادعا میکنند که به ۹۰ درصد مهاجران خدمات میدهند و تنها ۱۰ درصد با محدودیت مواجه میشوند. این محدودیت را هم گاهی خودشان نمیدانند بر چه اساسی است. بارها شده مدیران مدارس یا حتی روسای آموزش و پرورش گفتهاند عذر میخواهیم اما ممنوع است. در پاسخ چرا ممنوع است هم گفتهاند بخشنامه داریم یا قانون است اما دلیل مشخصی برای ممنوعیت بیان نمیکنند.»
مرکز امور بینالملل و مدارس خارج از کشور وزارت آموزشوپرورش توجیه اصلی برای این محدودیتها را «حفظ موقعیت شغلی برای ایرانیان» عنوان میکند و میگوید: «ما نمیتوانیم بازار کار ایرانیها را بهخاطر اتباع خارجی محدود کنیم. این در حالی است که تحصیل برای تمام اتباع خارجی مهیا است. اگر این محدودیتهای حداقلی را پررنگ کنیم، تمام خدماتی که به اتباع خارجی میدهیم، ضایع میشوند. ما در جامعه بینالمللی تنها کشوری هستیم که به پناهندگان غیر مجاز که هیچگونه مدرک شناسایی ندارند، اجازه تحصیل میدهیم.»
اردیبهشت ۱۳۹۴، «علی خامنهای»، رهبر جمهوری اسلامی در پیامی دستور داد همه کودکان افغانستانی، چه آنها که دارای شرایط قانونی حضور در ایران هستند و چه آنها که مدارک قانونی حضور در ایران را ندارند، باید در مدارس دولتی ثبتنام شوند. این دستور هرگز به صورت تمام و کمال اجرا نشد و همواره با آغاز سال تحصیلی گزارشهایی از محرومیت و ممنوعیت تحصیل دانشآموزان افغانستانی شنیده میشد اما امسال این محدودیتها مشمول دانشآموزانی که مدارک اقامتی و کارت آمایش هم دارند، شدهاند.
طرح محدودیتهای انتخاب رشته فنی و حرفهای برای اتباع خارجی علاوه بر کنترل بازار کار، دلایل دیگری هم دارد. فعال مدنی که برای حقوق مهاجران افغانستانی تلاش میکند، میگوید: «من گمان میکنم برقرار شدن دوباره این محدودیت به این دلیل است که افراد فارغالتحصیل در رشتههای فنی حرفهای و کاردانش دارای یک مهارت هستند که از همان زمان میتوانند مثلا یک کارگاه نجاری یا خیاطی باز و یا سایت طراحی کنند. برقکاری کنند یا نقاش ساختمان شوند. از طرف دیگر تربیت نیروی ماهر برای دولت هزینه دارد و احتمالا ترجیح میدهند این هزینه را برای شهروندان ایران صرف کنند.»
هر سال ثبتنام میکردیم، امسال نه!«مسعود رضایی» معاون یک هنرستان فنی در منطقه ۱۹ تهران است. او درباره محدود شدن ثبتنام دانشآموزان افغانستانی در هنرستانها و دبیرستانهای کاردانش به «ایرانوایر» میگوید: «تا سال قبل ما آنها را ثبتنام میکردیم و اتفاقا دانشآموزان خوبی هم داشتیم اما امسال به ما اعلام شده است که مهاجران افغانستانی حتی با وجود داشتن مدارک اقامتی را ثبتنام نکنیم. بعضی سالها این اتفاق میافتد اما در پایان شهریور اجازه ثبتنام میدهند ولی امسال این طور نشد. یک دانشآموز کلاس یازدهمی در رشته برق داشتیم که متاسفانه امسال نتوانستیم ثبتنامش کنیم و نمیدانم چه کار کرده است.»
آیا محرومیت کودکان افغانستانی از تحصیل قانونی است؟
حق تحصیل و زندگی از حقوق اولیه مدنی و حقوق بشر است که تحت هیچ شرایطی نمیشود آن را از یک فرد گرفت. یک حقوقدان ساکن ایران که با سازمانهای مردمنهاد همکاری میکند، به «ایرانوایر» میگوید: «از نظر قانونی، اتباع افغانستانی حتی اگر به صورت غیرقانونی وارد هر کشوری شوند، بهعنوان پناهنده شناخته میشوند و کنوانسیون حقوق پناهندگان تمام حقوق آنها را پرداخت میکند. در واقع میتوان گفت اتباع افغانستانی در هر زمینهای که با محدودیت مواجه شوند، میتوانند شکایت کنند و محدود کردن آنها برای انتخاب رشتههای فنیوحرفهای کاملا غیرقانونی است.»
موج ستیز با مهاجران افغانستانی اما به شکلی فزاینده در ایران شدت گرفته است، تا آنجا که مسعود پزشکیان، رییس دولت چهاردهم ۲۵ خرداد ماه در کارزار انتخاباتی خود درباره سیاستش در مورد مهاجران افغانستانی گفت: «انسداد کامل مرزها و جلوگیری از مهاجرت بیشتر که مسوولیت محوری وزارت کشور خواهد بود، برنامه ما است. همچنین ساماندهی مهاجران براساس وفاداری آنها به حاکمیت و سرانجام مذاکره با کشورهای اروپایی برای پذیرش بخشی از مهاجران (و یا حداقل تقبل هزینههای حضور آنها در ایران) که به معنای راه انداختن یک کسب و کار جانبی برای جمهوری اسلامی از طریق مهاجران افغانستانی است را هم در برنامه خواهیم داشت.»
از بخش پاسخگویی دیدن کنید
در این بخش ایران وایر میتوانید با مسوولان تماس بگیرید و کارزار خود را برای مشکلات مختلف راهاندازی کنید
ثبت نظر