بیش از یک سال از اجرای طرح «فرزندخواندگی» یا «طرح خانواده میزبان» از سوی بهزیستی میگذرد. در این طرح، کودکان بیسرپرست به جای نگهداری در مراکز سازمان بهزیستی کشور، به طور موقت و به صورت مهمان وارد خانوادههای متقاضی میشوند. «سعید بابایی، مدیرکل امور کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی خرداد ۱۴۰۳ درباره این طرح به «ایرنا» گفته بود: «در طرح خانواده میزبان، خانوادههای علاقمند، داوطلبانه برای این کار خداپسندانه اعلام آمادگی میکنند تا از کودکان فاقد سرپرست به صورت موقت در خانواده خود تا مدتی موقت میزبانی کنند. بعد از این مدت، کودک دوباره به خانواده زیستی یا خویشاوند خود بازمیگردد.»
در طول این مدت، به تعداد کودکان بیسرپرستی که مهمان خانه سرپرستهای موقت خود شدهاند، تجربههای متفاوت وجود دارد.
مرور آنچه در مسیر اجرای طرح میزبان برای خانوادههای متقاضی سرپرستی کودکان بیسرپرست رخ داده، علاوه بر تفاوت در میزان اثرپذیری در خانوادههای متقاضی و کودکان، به شدت تحت تأثیر عملکرد سلیقهای بهزیستی در استانهای مختلف است. سوال اساسی اما اینجا است که با همه این تجربههای متفاوت، آیا مزایای طرح سرپرستی موقت به آسیبها و معایب آن میچربد؟
****
متقاضیان سرپرستی دائم در صف سرپرستی موقت
«تسهیل شرایط سرپرستی کودکان» در نگاه اول خبر خوبی برای خانوادههایی است که متقاضی سرپرستی کودکان بیسرپرست و بدسرپرست هستند اما سالها است پشت سد شروط و موانع سختگیرانه سازمان بهزیستی ماندهاند. با این حال، تجربه «طرح میزبان» برای همه افراد خوشایند نبوده است.
خانوادهها براساس ماده ۱۴ «قانون حمایت از کودکان بیسرپرست و بدسرپرست»، ملزم هستند که برای گرفتن سرپرستی دائم کودک، یک سوم از اموال یا حقوق خود را به او تملیک کنند. هرچند که همین قانون هم در استانهای مختلف به شکلهای مختلفی اجرا میشود اما وجودش باعث شده است که بسیاری از خانوادههای متقاضی سرپرستی دائم در صف سرپرستی موقت قرار بگیرند.
«سپیده» و همسرش از استان آذربایجان شرقی در ابتدا برای فرزندخواندگی دائم اقدام کرده بودند اما به دلیل همین موانع و طولانی شدن پروسه، تصمیم گرفتند در طرح میزبان شرکت کنند.
او به «ایرانوایر» میگوید: «واگذاری ثبتی یک سوم اموال در بیشتر استانها منسوخ شده اما در استان ما همچنان در حال اجرا است و وصیت ثبتی مبنی بر این که ثلث اموال بعد از فوت والدین به او تعلق گیرد، مورد قبول نیست. واقعا این که ما در زمان حیات ثلث اموالمان را به نام بچه بزنیم، اصلا عاقلانه نیست، چون بعد از ۱۸ سالگی میتواند تصرف کامل داشته باشد و ثلث اموال ما را بفروشد.»
سپیده اما میگوید که به او وعده دادهاند سرپرستی موقت بعد از شش ماه میتواند به سرپرستی دائم تبدیل شود، هر چند که او خودش را برای جدایی احتمالی هم آماده کرده است.
این در حالی است که برخی دیگر از خانوادهها با همین وعده در طرح سرپرستی موقت شرکت کرده بودند اما بعد از چند ماه، نه تنها سرپرستی دائم نشده است که کودک را به بهانههای مختلف از خانواده میزبان جدا کردهاند.
درک محدود کودکان از طرح میزبان و آسیبهای احتمالی
یکی از مهمترین عوامل در پروسه سرپرستی موقت، توجیه شدن خانواده میزبان و کودک مهمان است که در اغلب موارد چون کودکان سن کمی دارند، درباره این که قرار است برای مدت کوتاهی نزد خانوادهای بمانند، توجیه نشدهاند و همین موضوع در مواردی موجب آسیبهایی به کودک و به دنبال آن خانواده میزبان شده است.
سازمان بهزیستی اما حتی در این رابطه هم در استانهای مختلف سلیقهای عمل میکند و استاندارد مشخصی ندارد.
سپیده درباره موضع بهزیستی آذربایجان شرقی در برابر شرط سن به «ایرانوایر» میگوید: «ما از هر جا سوال کرده بودیم، گفتند در طرح میزبان شرط سن نباید باشد و از نوزاد تا نوجوان را شامل میشود. اما در استان ما (آذربایجان شرقی) اصلا این را قبول نمیکنند و به اصرار بچههای بالای شش سال حتی ۱۵ و ۱۶ ساله را معرفی میکنند. توضیحی هم که برای این تصمیم دارند، این است که میگویند بچههای کوچکتر به طرح فرزندخواندگی دائم داده میشوند.»
«علی» از قزوین که تجربه میزبانی در این طرح را دارد، به «ایرانوایر» میگوید: «من این طرح را به هیچکس پیشنهاد نمیکنم. ما مهمان کوچولوی سه سالهای داشتیم که درکی نداشت از این که به طور موقت با ما خواهد بود. به شدت وابسته شده بود . پسرخوانده هشت ساله من هم به شدت به این کودک وابسته بود. در ابتدا به ما گفته بودند که به احتمال زیاد این سرپرستی به سرپرستی دائم تبدیل میشود، ما هم قبول کردیم ولی بعد حرفشان را تغییر دادند و گفتند پدرش اجازه نداده است!»
او از غیرقابل درک بودن حضور موقت در یک خانه برای کودک سه سالهای میگوید که مهمان خانوادهاش بوده است. همین موضوع هم باعث وابسته شدن او و آسیب دیدنش شده بود. او بعد از این تجربه به «ایرانوایر» میگوید: «این طرح شاید برای بچههایی با سنین بالاتر و خانوادههایی که فرزندی با سن کم ندارند مفید باشد، در غیر اینصورت از اساس اشتباه است.»
با این حال اما بسیاری از خانوادهها که با هدف تبدیل سرپرستی موقت به دائم در این طرح شرکت میکنند، ترجیح میدهند که کودکانی با سن کمتر را به سرپرستی بگیرند.
افرادی مثل «ویدا» هم هستند که فارغ از سن و سال، معتقدند حضور این کودکان در خانواده، حتی به مدت کوتاه، کمک کننده است. او درباره تجربه خودش اینطور میگوید: «وقتی ما میزبان شدیم، نسترن افسردگی شدید داشت. به هیچ عنوان ارتباط نمیگرفت و صحبت نمیکرد. به نظر من اگر نسترن کوچولو در مرکز بهزیستی میماند، روز به روز بدتر میشد. نسترن برای بهبود حالش به خانواده نیاز داشت. از وقتی که به خانه ما آمده، حالش خیلی بهتر شده است.»
به وضعیت کودکان در خانه میزبانها نظارت میشود؟
یکی از نقدهایی که در طول مدت یک سال و نیم اجرای طرح میزبان به سازمان بهزیستی میشود، این است که بعد از اعطای سرپرستی موقت، نظارت کاملی بر کودکان ندارد.
بهزیستی به جز جلساتی که با خانوادهها برگزار میکند، در بسیاری از استانها برای خود کودک نه جلسه مشاوره و گفتوگو در نظر میگیرد و نه بررسی دقیقی از شرایط او به طور مجزا دارد.
«مریم» از تهران با وجود دو فرزند زیستی، یک دختر ۱۷ ماهه را به مدت هشت ماه به سرپرستی موقت گرفته و بعد از هشت ماه، حکم سرپرستی دائم این نوزاد هم آمده است. او درباره جلسات مشاوره به «ایرانوایر» میگوید: «من و همسرم قبل از واگذاری فقط یک جلسه با روانپزشک شیرخوارگاه صحبت کردیم که برای تأیید صلاحیت ما بود. در این جلسه هیچ حرفی از واگذاری موقت مطرح نشد، چون موضوع موقت بودن بعد از این جلسه ناگهانی مطرح شد. بعد از واگذاری هم فقط یک بار از طرف بهزیستی با اطلاع قبلی به منزلمان آمدند اما اصلا بچه را بررسی نکردند. البته ما در تمام مراحل ارزیابی، امتیاز خیلی بالایی گرفته بودیم. بعد از واگذاری هم یک یا دو بار جلسه مشاوره همگانی برگزار شد.»
«فرزانه» از اصفهان اما که چند ماهی است میزبانی پسر ۲۰ ماههاش را برعهده دارد، میگوید: «ما هم جلسات قبل از واگذاری را به طور کامل شرکت کردیم اما بعد از واگذاری نگفتهاند که باید جلسهای شرکت کنیم ولی بازدید هفتگی از وضعیت بچه را داریم. ضمن این که هر هفته باید در سایت پرسلاین، شرح حال هفتگی از شرایط کودک بنویسیم.»
واقعیت این است که حتی درباره نظارت بر وضعیت کودکان، بعد از واگذاری هم استاندارد کلی در کشور وجود ندارد و هر استان شیوه خود را دارد.
الگوبرداری از فرهنگ ایرانی اسلامی یا Foster Care؟
سازمان بهزیستی در معرفی طرح فرزند خواندگی یا میزبان، اصرار دارد که آن را بخشی از فرهنگ غنی ایرانی و اسلامی معرفی کند. این سازمان در خبری با تیتر «آغاز اجرای طرح خانواده میزبان» به این نکته اشاره کرده و سعید بابایی، مدیر کل دفتر امور کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی کشور بارها بر آن تاکید داشته است.
مطابق این ادعاها، در فرهنگی که آن را «ایرانی اسلامی» خواندهاند، کودکان بیسرپرست نزد خویشاوندان خود نگهداری میشدند و پرورشگاههای کنونی «محصول و واردات الگوی غربی» به کشور بودهاند.
نکته جالب اما این که همین طرح سالها است تحت عنوان «Foster Care» یا «سرپرستی موقت» در بسیاری از کشورهای جهان اجرا میشود ولی با چارچوبها و مراقبتهایی که میزان آسیب برای کودکان را به حداقل میرسانند.
بنا بر استانداردهایی که «آژانس مراقبت از کودکان بریتانیا» درباره طرح سرپرستی موقت شرح داده است، این نوع از مراقبت باید به طور کامل با در نظر گرفتن شرایط کودک انجام شود و برای همه کودکان قابل اجرا نیست.
طبق این طرح، بعد از این که کودک به خانواده موقت واگذار میشود، مقامات محلی همچنان در قبال او مسوول هستند و باید در تصمیمات اساسی در ارتباط با رفاه و تربیت کودک مشارکت داشته باشند. ضمن این که نظارت دائمی به شرایط کودک و برگزاری جلساتی برای شنیدن نگرانیهای کودک از دیگر الزامات اجرای این طرح است.
در ایران اما این طرح پیش از هر چیز با انگیزه کاهش هزینههای بهزیستی به مرحله اجرا رسیده و به ملزوماتی نظیر آنچه از سوی آژانس مراقبت از کودکان بریتانیا مطرح شده است، توجه ویژه نمیشود.
یکی از کارشناسان آسیبهای اجتماعی که با شیرخوارگاههای مختلفی همکاری میکند، با تأیید این موضوع به «ایرانوایر» گفت: «عمده هزینه شیرخوارگاهها از طریق کمکهایی که از خیریهها دریافت میکنند، تامین میشود. با توجه به جمع شدن برخی از این خیریهها و همچنین کاهش توان مالی مردم برای کمک به خیریهها، این کمکها به طور چشمگیری کاهش داشتهاند. این طرح هم در واقع راهی برای فرار از این هزینههایی است که شیرخوارگاهها متحمل میشوند.»
از بخش پاسخگویی دیدن کنید
در این بخش ایران وایر میتوانید با مسوولان تماس بگیرید و کارزار خود را برای مشکلات مختلف راهاندازی کنید
ثبت نظر